आनंद ही काही बाहेरून मिळणारी गोष्ट नाही. तो एक अनुभव आहे, जो आपल्या विचारांमधून, सवयींमधून आणि रोजच्या छोट्या कृतींमधून तयार होतो. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की आनंद हा केवळ नशिबावर अवलंबून नसतो, तर तो सरावाने वाढवता येतो. म्हणजेच आनंद ही एक सवय बनू शकते.
सकारात्मक मानसशास्त्राचे जनक मानले जाणारे Martin Seligman यांनी सांगितले की माणसाच्या आनंदामध्ये तीन गोष्टी महत्त्वाच्या असतात. सकारात्मक भावना, अर्थपूर्ण जीवन आणि नातेसंबंध. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की आनंद म्हणजे सतत हसत राहणे नाही, तर आयुष्याचा अर्थ समजून घेणे आणि जोडलेपण अनुभवणे आहे.
आनंद सवय बनवायचा असेल तर सर्वात आधी आपले विचार ओळखणे गरजेचे आहे. संशोधन सांगते की आपले मेंदू नैसर्गिकपणे नकारात्मक गोष्टींकडे जास्त लक्ष देतात. याला नेगेटिव्ह बायस म्हणतात. त्यामुळे आपण जाणीवपूर्वक सकारात्मक गोष्टींकडे लक्ष देण्याचा सराव करायला हवा. दिवसातून तीन चांगल्या गोष्टी लिहिणे ही एक सोपी पद्धत आहे. काही दिवसांनी मेंदू सकारात्मक अनुभव शोधायला शिकतो.
कृतज्ञता ही आनंदाची मजबूत पायरी आहे. अनेक संशोधनात असे दिसून आले आहे की दररोज कृतज्ञतेची नोंद करणारे लोक जास्त समाधानी असतात. आपण कोणत्या गोष्टींसाठी आभारी आहोत हे लिहिण्याची सवय लावली, तर मन हळूहळू अभावापेक्षा उपलब्धतेकडे वळते. त्यामुळे तक्रारी कमी होतात आणि समाधान वाढते.
आनंदासाठी नातेसंबंध महत्त्वाचे असतात. हार्वर्ड विद्यापीठाच्या दीर्घकालीन अभ्यासात असे आढळले की ज्या लोकांचे नाते चांगले आणि आधार देणारे असतात ते लोक अधिक आनंदी आणि निरोगी असतात. पैशापेक्षा आणि प्रसिद्धीपेक्षा जिव्हाळ्याची माणसं महत्त्वाची ठरतात. त्यामुळे दररोज किमान एका व्यक्तीशी मनापासून संवाद साधण्याची सवय लावणे फायदेशीर ठरते.
शरीर आणि मन यांचा संबंध खूप जवळचा आहे. नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि संतुलित आहार हे आनंद वाढवण्यासाठी आवश्यक आहे. व्यायाम केल्यावर मेंदूमध्ये एंडॉर्फिन नावाचे रसायन तयार होते, जे मूड सुधारते. म्हणूनच हलका चालणे, योग किंवा कोणताही आवडता व्यायाम नियमित करण्याची सवय लावावी.
माइंडफुलनेस म्हणजे वर्तमान क्षणात पूर्णपणे उपस्थित राहणे. संशोधनानुसार जे लोक वर्तमान क्षणात जगण्याचा सराव करतात त्यांना ताण कमी जाणवतो आणि आनंद अधिक अनुभवता येतो. दिवसातून काही मिनिटे श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे किंवा शांत बसणे हा साधा सरावही मोठा बदल घडवू शकतो.
स्वतःशी तुलना कमी करणे हेही आनंदासाठी आवश्यक आहे. सोशल मीडियामुळे इतरांच्या आयुष्याशी सतत तुलना होते. पण प्रत्येकाची परिस्थिती वेगळी असते. मानसशास्त्र सांगते की स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष देणारे लोक जास्त समाधान अनुभवतात. म्हणून कालच्या स्वतःपेक्षा आज थोडं चांगलं करण्याचा प्रयत्न ही आनंदाची सवय ठरू शकते.
उद्दिष्ट असलेलं जीवनही आनंद वाढवते. जेव्हा आपल्या कामाला अर्थ असतो तेव्हा थकवा कमी जाणवतो. छोट्या छोट्या ध्येयांची यादी बनवून ती पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केल्याने आत्मविश्वास वाढतो. पूर्णत्वाची भावना आनंद निर्माण करते.
इतरांना मदत करणे हा आनंदाचा प्रभावी मार्ग आहे. संशोधनानुसार जे लोक इतरांसाठी काहीतरी करतात त्यांना आतून समाधान मिळते. एखाद्याला वेळ देणे, मदतीचा हात देणे किंवा प्रोत्साहनाचे दोन शब्द बोलणे यामुळे स्वतःलाही चांगले वाटते.
आनंद सवय बनवण्यासाठी सातत्य महत्त्वाचे आहे. सुरुवातीला जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. पण काही आठवड्यांनी ते नैसर्गिक वाटू लागते. मेंदू नवीन न्यूरल पाथवे तयार करतो आणि सकारात्मक विचारांची साखळी मजबूत होते. यालाच न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणतात.
तक्रार करण्याऐवजी उपाय शोधण्याची सवय लावली, तर मन अधिक शांत राहते. प्रत्येक समस्येकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन विकसित करणे आवश्यक आहे. हे एका दिवसात घडत नाही, पण रोजच्या छोट्या प्रयत्नांनी शक्य होते.
स्वतःला स्वीकारणे हा आनंदाचा पाया आहे. आपल्यामध्ये गुण आहेत तसेच मर्यादाही आहेत. स्वतःला सतत दोष देण्याऐवजी स्वतःशी सौम्य राहणे गरजेचे आहे. सेल्फ कंपॅशनवर केलेल्या अभ्यासात असे दिसून आले की स्वतःशी दयाळूपणे वागणारे लोक जास्त स्थिर आणि आनंदी असतात.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते की आनंद म्हणजे समस्या नसलेलं आयुष्य नाही. तर समस्यांना सामोरे जाण्याची सकारात्मक ताकद आहे. आनंद ही सवय आहे जी विचारांमधून, कृतींमधून आणि नात्यांमधून तयार होते. रोज थोडासा सकारात्मक बदल केला, तर काही महिन्यांनी मोठा फरक जाणवतो.
आनंद शोधायचा नसतो, तो घडवायचा असतो. आणि जेव्हा आपण जाणीवपूर्वक आनंदाचे छोटे सराव सुरू करतो, तेव्हा तो हळूहळू आपल्या स्वभावाचा भाग बनतो.
धन्यवाद.