“आत्ता” हा क्षण आपल्या हातात असतो, तरीही मन मात्र भूतकाळात किंवा भविष्यकाळात भटकत असतं. अनेकांना जाणवतं की वर्तमान क्षणात पूर्णपणे जगणं कठीण वाटतं. यामागे काही खोल मानसशास्त्रीय कारणं आहेत. संशोधनाच्या आधारे आपण ही कारणं समजून घेतली, तर वर्तमानात राहण्याचा सराव करणे सोपं होऊ शकतं.
सर्वप्रथम, आपल्या मेंदूची रचना आणि कार्यपद्धती समजून घ्यायला हवी. मेंदूचा एक भाग, ज्याला “डिफॉल्ट मोड नेटवर्क” असं म्हणतात, तो आपण शांत बसलो असताना सक्रिय होतो. या वेळी मन आपोआप भूतकाळातील आठवणी किंवा भविष्याची चिंता यामध्ये गुंततं. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की मन भटकणं ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे वर्तमानात स्थिर राहणं प्रयत्नांशिवाय होत नाही.
दुसरं कारण म्हणजे चिंता आणि असुरक्षितता. भविष्याबद्दलची अनिश्चितता मेंदूला सतत तयारीच्या अवस्थेत ठेवते. “काही चूक होईल का?”, “मी पुरेसा आहे का?” अशा विचारांनी मन व्यापलं जातं. संशोधनानुसार जास्त चिंता करणाऱ्या व्यक्तींच्या मेंदूमध्ये भीतीशी संबंधित भाग अधिक सक्रिय असतो. त्यामुळे त्यांना आत्ता काय चाललं आहे याकडे लक्ष देणं कठीण जातं.
भूतकाळातील नकारात्मक अनुभवही मोठी भूमिका बजावतात. जर एखाद्याने पूर्वी अपयश, नकार किंवा दुखावणारे प्रसंग अनुभवले असतील, तर मेंदू ते पुन्हा टाळण्यासाठी सतत सजग राहतो. ही सततची सावधगिरी वर्तमान क्षणाचा आनंद घेण्यापासून दूर ठेवते. काही संशोधनात असं दिसून आलं आहे की भूतकाळातील वेदनादायक आठवणी वारंवार आठवणं ही नैराश्याची लक्षणं वाढवू शकतात.
तिसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे डिजिटल जग. मोबाईल, सोशल मीडिया, सतत येणाऱ्या सूचना यामुळे आपलं लक्ष तुकड्यात विभागलं जातं. मेंदूला एका गोष्टीवर स्थिर राहण्यासाठी वेळ लागतो. पण आपण काही सेकंदांतच एका अॅपवरून दुसऱ्यावर जातो. लक्ष विचलित होणं ही सवय बनते. संशोधन सांगतं की सततच्या मल्टीटास्किंगमुळे एकाग्रता कमी होते आणि वर्तमानात राहण्याची क्षमता घटते.
चौथं कारण म्हणजे तुलना करण्याची प्रवृत्ती. सोशल मीडियावर इतरांचं “परफेक्ट” आयुष्य पाहून आपण आपल्या आयुष्याशी तुलना करतो. यामुळे वर्तमान क्षण अपुरा वाटू लागतो. “माझ्याकडे अजून काय नाही?” या विचारात आपण अडकतो. सकारात्मक मानसशास्त्र सांगतं की कृतज्ञता आणि स्वीकार या गुणांचा अभाव असेल, तर वर्तमान क्षण समाधानकारक वाटत नाही.
आपल्या संस्कारांमुळेही वर्तमानात जगणं कठीण होतं. लहानपणापासून आपण भविष्यासाठी तयारी करायला शिकतो. “चांगलं शिक्षण घे, पुढे उपयोगी पडेल”, “आता कष्ट कर, पुढे सुख मिळेल” हे संदेश योग्य असले तरी, त्याचा अतिरेक झाला तर “आत्ता” कमी महत्त्वाचा वाटतो. मेंदू सतत पुढील टप्प्यावर लक्ष केंद्रित करतो.
भावना टाळण्याची सवय हे आणखी एक कारण आहे. काही लोकांना दु:ख, राग किंवा भीती यांसारख्या भावना स्वीकारणं कठीण वाटतं. ते स्वतःला व्यस्त ठेवतात किंवा सतत काहीतरी करत राहतात. पण संशोधन सांगतं की भावना दडपल्याने त्या अधिक तीव्र होतात. वर्तमान क्षणात राहण्यासाठी आपल्या भावना ओळखणं आणि स्वीकारणं आवश्यक असतं.
स्वतःबद्दल कठोर अपेक्षा ठेवणंही अडथळा ठरतं. “मी नेहमीच उत्पादक असायला हवं”, “मी वेळ वाया घालवू नये” असे विचार मनावर ताण आणतात. विश्रांती घेताना देखील अपराधीपणा वाटतो. अशा वेळी आपण आत्ता अनुभवत असलेल्या शांततेचा आनंद घेऊ शकत नाही. संशोधन दर्शवते की स्व-करुणा असलेल्या व्यक्तींना वर्तमानात राहणं सोपं जातं.
मेंदूची सवयही महत्त्वाची असते. आपण वर्षानुवर्षे भूतकाळात रमणं किंवा भविष्याची चिंता करणं ही सवय लावून घेतली असेल, तर ती एका दिवसात बदलत नाही. न्यूरोप्लास्टिसिटी या संकल्पनेनुसार मेंदू नवीन सवयींनुसार बदलू शकतो, पण त्यासाठी नियमित सराव गरजेचा असतो.
मग उपाय काय? मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार “माइंडफुलनेस” म्हणजेच सजगतेचा सराव प्रभावी ठरतो. यामध्ये श्वासावर लक्ष देणं, शरीरातील संवेदना जाणवणं, आजूबाजूचे आवाज निरीक्षण करणं यासारख्या साध्या कृती येतात. रोज काही मिनिटे हा सराव केल्यास लक्ष वर्तमानात स्थिर राहण्याची क्षमता वाढते.
कृतज्ञता लेखनही उपयुक्त आहे. दररोज तीन गोष्टी लिहिणं ज्याबद्दल आपण आभारी आहोत, यामुळे मेंदू सकारात्मक अनुभवांकडे लक्ष देऊ लागतो. संशोधन सांगतं की कृतज्ञता मन:शांती वाढवते आणि समाधानाची भावना निर्माण करते.
डिजिटल डिटॉक्ससुद्धा गरजेचा आहे. ठराविक वेळ मोबाईलपासून दूर राहणं, जेवताना किंवा संवाद करताना स्क्रीन न वापरणं, अशा छोट्या सवयी लक्ष केंद्रित ठेवण्यास मदत करतात. मेंदूला शांत आणि स्थिर होण्यासाठी जागा मिळते.
स्वतःशी सौम्य संवाद साधणं महत्त्वाचं आहे. “माझं मन पुन्हा भटकत आहे, पण ते ठीक आहे” असं स्वतःला सांगणं ही स्व-करुणेची पायरी आहे. कठोर टीकेऐवजी स्वीकार केल्यास वर्तमानात परत येणं सोपं होतं.
शेवटी, वर्तमान क्षणात जगणं कठीण वाटणं ही कमकुवतपणाची खूण नाही. ती मेंदूची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे. मात्र, सजग सराव, स्वीकार आणि संयम यांच्या मदतीने आपण हळूहळू आत्ता या क्षणाशी जोडले जाऊ शकतो. भूतकाळातून शिकणं आणि भविष्याची योजना करणं आवश्यक आहे, पण आयुष्य घडतं ते फक्त वर्तमानात. म्हणूनच, प्रत्येक दिवसात काही क्षण जाणीवपूर्वक थांबून, श्वास घेऊन, आत्ताचा अनुभव घेण्याचा प्रयत्न करणे ही मानसिक शांततेकडे नेणारी महत्त्वाची पायरी आहे.
धन्यवाद.