आपण सगळेच कधी ना कधी आपल्या भावना दडपतो. राग आला तरी व्यक्त होत नाही, दुःख झालं तरी हसत राहतो, भीती वाटली तरी मजबूत असल्याचं दाखवतो. समाज, कुटुंब, कामाची जागा, नाती यामुळे “सगळं सहन कर”, “भावना दाखवू नकोस”, “कमजोर वाटशील” असे संदेश आपल्याला लहानपणापासून मिळत जातात. हळूहळू भावना व्यक्त न करता त्या मनातच साठवण्याची सवय लागते. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की ही सवय दीर्घकाळासाठी खूप धोकादायक ठरू शकते.
भावना म्हणजे काय?
भावना म्हणजे आपल्या आत घडणाऱ्या मानसिक आणि शारीरिक प्रतिक्रिया. आनंद, दुःख, राग, भीती, लाज, अपराधीपणा या सगळ्या भावना आपल्याला काहीतरी सांगत असतात. उदाहरणार्थ, राग सांगतो की आपली एखादी मर्यादा ओलांडली गेली आहे, दुःख सांगतं की आपल्याला नुकसान झालं आहे, भीती आपल्याला सुरक्षित राहायला मदत करते. म्हणजेच भावना शत्रू नाहीत, त्या मार्गदर्शक आहेत.
भावना दडपणं म्हणजे काय?
भावना दडपणं म्हणजे भावना आल्याच नाहीत असं भासवणं किंवा त्या व्यक्त न करता आतच दाबून ठेवणं. “मला काही फरक पडत नाही”, “मी ठीक आहे” असं म्हणणं, पण आतून अस्वस्थ असणं, हे त्याचंच उदाहरण आहे. संशोधनात याला emotional suppression असं म्हटलं जातं.
मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम
अनेक मानसशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असं आढळून आलं आहे की भावना सतत दडपून ठेवल्या तर तणाव वाढतो. शरीर आणि मन कायम तणावाच्या अवस्थेत राहतात. यामुळे चिंता, नैराश्य, चिडचिड, एकटेपणाची भावना वाढू शकते. भावना व्यक्त न केल्यामुळे समस्या सुटत नाही, उलट ती आतून वाढत जाते. हळूहळू माणूस स्वतःच्या भावनांपासूनच तुटलेला वाटू लागतो.
शारीरिक आरोग्यावर परिणाम
भावना आणि शरीर यांचा खूप जवळचा संबंध आहे. संशोधनानुसार, दीर्घकाळ भावना दडपल्यामुळे डोकेदुखी, पोटाचे त्रास, उच्च रक्तदाब, झोपेचे विकार, थकवा अशा समस्या वाढू शकतात. काही अभ्यासांमध्ये असंही दिसून आलं आहे की भावना व्यक्त न करणाऱ्या लोकांमध्ये हृदयविकाराचा धोका जास्त असू शकतो. कारण सततचा आतला ताण शरीरावर दबाव टाकतो.
नातेसंबंधांवर होणारा परिणाम
भावना न व्यक्त केल्यामुळे नात्यांमध्ये अंतर निर्माण होतं. समोरच्याला आपल्याला काय वाटतं हे कळत नाही. “तो काहीच बोलत नाही”, “ती खूप थंड आहे” अशी प्रतिमा तयार होते. प्रत्यक्षात आतमध्ये खूप काही साठलेलं असतं. एक वेळ अशी येते की दडपलेल्या भावना अचानक उद्रेक होतात. मग छोट्या गोष्टीवर मोठा वाद होतो, नाती तुटतात. संशोधन सांगतं की भावनिक संवाद असलेली नाती जास्त टिकाऊ आणि समाधानकारक असतात.
स्वतःची ओळख हरवण्याचा धोका
सतत भावना दडपल्यामुळे माणूस स्वतःला विचारू लागतो, “मला खरंच काय वाटतं?” हळूहळू स्वतःच्या गरजा, इच्छा, मर्यादा कळेनाशा होतात. आपण इतरांना काय आवडेल याचाच विचार करत राहतो. याला मानसशास्त्रात emotional numbness असं म्हटलं जातं. म्हणजे भावना आहेत, पण त्या जाणवत नाहीत. ही अवस्था फार त्रासदायक असू शकते.
भावना दडपण्यामागची कारणं
संशोधनानुसार, बालपणातील अनुभव यामध्ये मोठी भूमिका बजावतात. जर लहानपणी “रडू नकोस”, “मुलं रडत नाहीत”, “हे बोलायचं नसतं” असं ऐकायला मिळालं असेल, तर भावना दडपण्याची सवय लागते. काही वेळा समाजातल्या अपेक्षा, कामाच्या ठिकाणचा दबाव, अपमानाची भीती यामुळेही आपण भावना लपवतो.
भावना व्यक्त करणं म्हणजे कमकुवतपणा नाही
हे समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे की भावना व्यक्त करणं म्हणजे कमकुवत असणं नाही. उलट, स्वतःच्या भावनांची जाणीव ठेवणं आणि त्या योग्य पद्धतीने मांडणं ही मानसिक ताकद आहे. संशोधन सांगतं की जे लोक भावना स्वीकारतात आणि व्यक्त करतात, ते तणावाचा सामना जास्त चांगल्या पद्धतीने करतात.
भावना व्यक्त करण्याचे सुरक्षित मार्ग
भावना व्यक्त करणं म्हणजे ओरडणं किंवा सगळ्यांसमोर सगळं बोलणं असंच असायला हवं असं नाही. काही सुरक्षित मार्ग आहेत. उदाहरणार्थ, विश्वासू व्यक्तीशी बोलणं, लिहून काढणं, डायरी ठेवणं, कला, संगीत, व्यायाम यांचा वापर करणं. गरज वाटल्यास समुपदेशक किंवा मानसोपचार तज्ञाची मदत घेणंही खूप उपयोगी ठरू शकतं.
निष्कर्ष
भावना दडपून ठेवण्याची सवय वरवर पाहता सोपी वाटते, पण दीर्घकाळासाठी ती मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक आरोग्यासाठी धोकादायक असते. भावना आपल्याला त्रास देण्यासाठी नसतात, तर आपल्याला स्वतःला समजून घेण्यासाठी असतात. त्या ऐकणं, स्वीकारणं आणि योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं हेच खऱ्या अर्थाने निरोगी मनाचं लक्षण आहे. स्वतःच्या भावनांना जागा देणं म्हणजे स्वतःला जगण्याची परवानगी देणं.
धन्यवाद.