आपण सगळेच माणसं आहोत. चुका होतात, चुकीचे निर्णय घेतले जातात, कधी कुणाला दुखावलं जातं, तर कधी स्वतःचं नुकसान होतं. अशा वेळी अनेक जण इतरांना माफ करायला तयार होतात, पण स्वतःला माफ करणं मात्र खूप कठीण वाटतं. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की स्वतःला माफ न करणं हे मानसिक आरोग्यासाठी गंभीर अडचणी निर्माण करू शकतं, तर स्वतःला माफ करणं मनासाठी औषधासारखं काम करतं.
स्वतःला माफ न करणाऱ्या व्यक्तींच्या मनात सतत अपराधीपणाची भावना असते. “माझ्यामुळेच हे सगळं झालं”, “मीच चुकीचा आहे” असे विचार वारंवार येत राहतात. संशोधनानुसार अशी सततची अपराधी भावना ताणतणाव, चिंता आणि नैराश्य वाढवू शकते. मेंदू कायम भूतकाळात अडकून राहतो आणि वर्तमानात जगणं कठीण होतं. त्यामुळे झोपेच्या समस्या, चिडचिड, थकवा अशा लक्षणांचा अनुभव येतो.
मानसशास्त्रात ‘सेल्फ-फॉरगिव्हनेस’ म्हणजेच स्वतःला माफ करणं ही एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. याचा अर्थ असा नाही की आपण केलेल्या चुकीकडे दुर्लक्ष करावं किंवा ती योग्य होती असं मानावं. उलट, स्वतःला माफ करणं म्हणजे चूक स्वीकारणं, त्याची जबाबदारी घेणं आणि पुढे सुधारणा करण्याचा निर्णय घेणं. संशोधन सांगतं की जे लोक स्वतःला माफ करतात, ते आपल्या चुका अधिक प्रामाणिकपणे मान्य करतात आणि भविष्यात त्या चुका टाळण्यासाठी प्रयत्नशील राहतात.
स्वतःला माफ करणं हे मानसिक शांतीसाठी खूप महत्त्वाचं आहे. सतत स्वतःला दोष देत राहिल्यास आत्मसन्मान कमी होतो. “मी चांगला नाही”, “माझ्यात काहीच क्षमता नाही” असे विचार हळूहळू पक्के होतात. मानसशास्त्रीय अभ्यासानुसार कमी आत्मसन्मान असलेल्या व्यक्तींना निर्णय घेण्यात अडचणी येतात आणि त्या नवीन संधींपासून दूर राहतात. याउलट, स्वतःला माफ करणाऱ्या व्यक्ती स्वतःकडे अधिक करुणेने पाहतात. त्यांचा आत्मसन्मान स्थिर राहतो आणि जीवनात पुढे जाण्याची ताकद मिळते.
संशोधनात असंही दिसून आलं आहे की स्वतःला माफ करणं हे ताण कमी करण्यात मदत करतं. जेव्हा आपण भूतकाळातील चुका सतत आठवत राहतो, तेव्हा शरीरात ताण वाढवणारे हार्मोन्स जास्त प्रमाणात स्रवतात. याचा परिणाम हृदयाच्या आरोग्यावर, पचनसंस्थेवर आणि रोगप्रतिकारक शक्तीवर होऊ शकतो. स्वतःला माफ केल्याने मन शांत होतं, विचारांचा वेग कमी होतो आणि शरीरालाही आराम मिळतो.
नातेसंबंधांच्या दृष्टीनेही स्वतःला माफ करणं खूप महत्त्वाचं आहे. जे लोक स्वतःला माफ करत नाहीत, ते अनेकदा इतरांनाही माफ करू शकत नाहीत. त्यांच्या मनात राग, चिडचिड आणि कटुता साठत जाते. संशोधन सांगतं की अशा भावना नात्यांमध्ये अंतर निर्माण करतात. स्वतःला माफ करणं शिकल्यावर व्यक्ती इतरांच्या चुका देखील समजून घेऊ शकते. त्यामुळे नात्यांमध्ये अधिक समज, संयम आणि विश्वास निर्माण होतो.
स्वतःला माफ करणं हे भावनिक परिपक्वतेचं लक्षण मानलं जातं. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, परिपक्व व्यक्ती आपल्याला परिपूर्ण नसल्याचं स्वीकारते. ती स्वतःकडून चुका होऊ शकतात हे मान्य करते आणि त्यातून शिकण्यावर भर देते. स्वतःला माफ करणं म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहणं. “मी चुकलो, पण मी पूर्णपणे वाईट माणूस नाही” हा विचार मानसिक आरोग्यासाठी फार महत्त्वाचा आहे.
मानसिक उपचारांमध्येही स्वतःला माफ करणं हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. अनेक थेरपी पद्धतींमध्ये रुग्णाला स्वतःबद्दलची कठोर टीका कमी करायला शिकवलं जातं. संशोधनानुसार, स्वतःशी सौम्य आणि समजूतदार वागणं केल्याने नैराश्याची लक्षणं कमी होतात आणि आत्मविश्वास वाढतो. स्वतःला माफ करणं म्हणजे स्वतःशी मैत्री करणं, स्वतःचा शत्रू न बनणं.
स्वतःला माफ करण्याची प्रक्रिया लगेच पूर्ण होत नाही. ती वेळ घेते. पहिला टप्पा म्हणजे चूक स्वीकारणं. दुसरा टप्पा म्हणजे त्या चुकीमागची परिस्थिती समजून घेणं. त्या वेळी आपल्याकडे किती माहिती होती, आपली मानसिक अवस्था कशी होती, हे पाहणं महत्त्वाचं आहे. तिसरा टप्पा म्हणजे स्वतःला शिक्षा देण्याऐवजी सुधारणा करण्याचा निर्णय घेणं. संशोधन सांगतं की अशी प्रक्रिया केल्याने मनावरचं ओझं हळूहळू हलकं होतं.
आजच्या स्पर्धात्मक आणि वेगवान जीवनात आपण स्वतःकडून खूप अपेक्षा ठेवतो. प्रत्येक वेळी योग्य निर्णय घ्यायलाच हवेत, असं आपल्याला वाटतं. पण वास्तवात तसं शक्य नसतं. मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःला माफ करणं हे स्वतःची काळजी घेण्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. ज्याप्रमाणे आपण जवळच्या व्यक्तीची चूक समजून घेतो, त्याच करुणेने स्वतःकडे पाहणं गरजेचं आहे.
शेवटी, स्वतःला माफ करणं म्हणजे भूतकाळ विसरणं नाही, तर भूतकाळाशी शांतपणे नातं जोडणं आहे. चुका आठवतील, पण त्या आपल्याला तोडून टाकणार नाहीत. त्या आपल्याला शिकवतील, मजबूत करतील. मानसिकदृष्ट्या निरोगी राहण्यासाठी, स्वतःवर प्रेम करण्यासाठी आणि पुढे आनंदाने जगण्यासाठी स्वतःला माफ करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
धन्यवाद.