आपल्या आयुष्यात दुःख आणि अडचणी टाळता येत नाहीत. कुणालाही आयुष्य सतत सुखाचं, सोपं आणि सुरक्षित मिळत नाही. कधी अपयश येतं, कधी नात्यांमध्ये ताण निर्माण होतो, तर कधी आरोग्य, आर्थिक किंवा मानसिक अडचणी समोर उभ्या राहतात. अशा वेळी अनेकांच्या मनात एकच प्रश्न येतो, “हे सगळं सहन करून जगण्याचा अर्थ तरी काय आहे?” मानसशास्त्र सांगतं की, दुःख असूनही आयुष्याला अर्थ देता येतो, आणि तो अर्थ माणसाच्या आतूनच निर्माण होतो.
मानसशास्त्रज्ञ व्हिक्टर फ्रँकल यांनी “Meaning in Life” या संकल्पनेवर महत्त्वाचं संशोधन केलं आहे. त्यांनी दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात नाझी छळछावणीत भयंकर दुःख सहन केलं. त्या अनुभवातून त्यांनी सांगितलं की, माणूस सर्वकाही गमावून बसला तरी एका गोष्टीवर त्याचं नियंत्रण असतं, ते म्हणजे परिस्थितीकडे पाहण्याची त्याची दृष्टी. ज्यांना आपल्या आयुष्याला काहीतरी अर्थ दिसतो, ते अत्यंत कठीण परिस्थितीतही तग धरू शकतात.
दुःख म्हणजे आयुष्य निरर्थक झालं, असा अर्थ होत नाही. उलट, मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात की दुःख आपल्याला अधिक संवेदनशील, समजूतदार आणि प्रगल्भ बनवतं. “Post-Traumatic Growth” या संकल्पनेनुसार, मोठ्या अडचणींनंतर अनेक लोकांमध्ये मानसिक वाढ दिसून येते. ते स्वतःला अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखतात, नात्यांना अधिक महत्त्व देतात आणि आयुष्याकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते.
अनेक वेळा आपल्याला वाटतं की आयुष्याला अर्थ मिळण्यासाठी मोठं यश, पैसा किंवा प्रसिद्धी लागते. पण संशोधन वेगळंच सांगतं. अर्थ हा लहान गोष्टींतूनही मिळू शकतो. एखाद्याला मदत करणं, जबाबदारीने काम करणं, आपल्या कुटुंबाची काळजी घेणं, किंवा आपल्या दुःखातून काहीतरी शिकणं, यातूनही आयुष्य अर्थपूर्ण वाटू शकतं.
मानसशास्त्रात “Acceptance” म्हणजे स्वीकार ही एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. दुःख नाकारण्यापेक्षा ते स्वीकारल्यास मानसिक ताण कमी होतो. स्वीकार म्हणजे हार मानणं नव्हे, तर “हे आहे, आणि यामध्येही मी पुढे जाऊ शकतो” अशी भूमिका घेणं. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) या उपचारपद्धतीनुसार, आपण दुःख असूनही आपल्या मूल्यांनुसार जगू शकतो.
आयुष्याला अर्थ देण्यासाठी स्वतःची मूल्यं ओळखणं फार महत्त्वाचं आहे. मूल्यं म्हणजे आपल्यासाठी खरोखर महत्त्वाचं काय आहे, जसं की प्रामाणिकपणा, नातेसंबंध, सेवा, शिक्षण किंवा आत्मविकास. जेव्हा माणूस आपल्या मूल्यांशी सुसंगत वागतो, तेव्हा दुःख असतानाही आतून समाधान वाटतं. संशोधन सांगतं की मूल्याधिष्ठित जीवन जगणारे लोक मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत असतात.
दुःखाच्या काळात माणूस अनेकदा स्वतःपुरता मर्यादित होतो. पण मानसशास्त्र सांगतं की, इतरांशी जोडलेपण आयुष्याला अर्थ देण्याचा एक मोठा स्रोत आहे. विश्वासू व्यक्तीशी मन मोकळं करणं, अनुभव शेअर करणं, किंवा कुणासाठी तरी उपयोगी ठरणं, यामुळे एकटेपणा कमी होतो. सामाजिक आधार असलेले लोक अडचणींना अधिक चांगल्या पद्धतीने सामोरे जातात, असं अनेक संशोधनांतून दिसून आलं आहे.
आयुष्याला अर्थ देण्यासाठी दुःख “का आलं?” यापेक्षा “यातून मी काय करू शकतो?” हा प्रश्न अधिक उपयुक्त ठरतो. काही लोक आपल्या दुःखातून इतरांसाठी मार्गदर्शक बनतात, तर काही लोक त्यातून सर्जनशीलता, लेखन, कला किंवा सेवा याकडे वळतात. मानसशास्त्रीय दृष्टीने, दुःखाला उद्देशाशी जोडल्यावर त्याची तीव्रता कमी होते.
आशा ही आयुष्याला अर्थ देणारी आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. आशा म्हणजे सगळं लगेच ठीक होईल असा भ्रम नव्हे, तर “भविष्यात काहीतरी वेगळं शक्य आहे” ही शांत जाणीव. संशोधन सांगतं की, आशावादी दृष्टिकोन असलेले लोक अधिक लवचिक असतात आणि अपयशानंतरही पुन्हा उभे राहू शकतात.
स्वतःकडे करुणेने पाहणं, म्हणजेच Self-Compassion, हेही खूप महत्त्वाचं आहे. दुःखाच्या काळात स्वतःला दोष देण्याऐवजी, “मी माणूस आहे, मला वेदना होणं स्वाभाविक आहे” असं मान्य करणं मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरतं. अभ्यास सांगतात की Self-Compassion असलेले लोक नैराश्य आणि चिंता यापासून लवकर सावरतात.
शेवटी, आयुष्याला अर्थ म्हणजे दुःख नसलेलं आयुष्य नव्हे, तर दुःख असूनही पुढे जाण्याची ताकद. अर्थ हा बाहेरून मिळत नाही, तो आपल्या निवडींमधून, दृष्टिकोनातून आणि मूल्यांमधून तयार होतो. अडचणी आणि वेदना या आयुष्याचा भाग आहेत, पण त्या आयुष्य संपवण्याचं कारण नाहीत. उलट, त्या आयुष्य अधिक खोल, समजूतदार आणि मानवी बनवू शकतात.
दुःख आणि अडचणी असतानाही आयुष्याला अर्थ देता येतो, ही गोष्ट केवळ विचार नाही, तर मानसशास्त्रीय संशोधनाने सिद्ध झालेली वास्तवता आहे. प्रत्येक माणसाचं आयुष्य वेगळं असतं, पण अर्थ शोधण्याची क्षमता प्रत्येकात असते. कधी ती क्षमता दिसायला वेळ लागतो, पण ती नक्कीच अस्तित्वात असते.
धन्यवाद.