आपल्यापैकी अनेकांनी असा अनुभव घेतला असेल की एखादी वाईट सवय सोडायची ठरवली की मन लगेचच विरोध करायला लागतं. उदा. रोज सकाळी व्यायाम करायचा निर्णय घेतला, गोड कमी खायचं ठरवलं, मोबाइलचा वापर कमी करायचा ठरवलं किंवा उशिरापर्यंत जागरण टाळायचं ठरवलं, पण काही दिवसांतच मन कारणं शोधायला लागतं. “आज नको”, “उद्या करू”, “थोडं चालेल” अशा विचारांनी निर्णय ढळायला लागतो. मग प्रश्न पडतो, सवय बदलणं चांगलं असूनही मन त्याला विरोध का करतं?
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, याचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे मेंदूची रचना. आपला मेंदू सुरक्षितता आणि सोपेपणा शोधतो. जी सवय आपण बराच काळ करत आलो आहोत, ती मेंदूसाठी ओळखीची आणि सुरक्षित वाटते. जरी ती सवय आपल्यासाठी अपायकारक असली, तरी मेंदूला ती “परिचित” असल्यामुळे आरामदायक वाटते. नवीन सवय मात्र अनोळखी असते. अनोळखी गोष्टी मेंदूसाठी थोड्याफार प्रमाणात धोकादायक वाटतात. त्यामुळे मन बदलाला विरोध करतं.
दुसरं कारण म्हणजे ऊर्जा वाचवण्याची मेंदूची प्रवृत्ती. संशोधन सांगतं की मेंदू शक्य तितक्या कमी ऊर्जा खर्चात काम करायला पसंत करतो. सवयी म्हणजे आधीपासून तयार झालेले मानसिक रस्ते. एकदा सवय लागली की ती आपोआप होते, त्यासाठी फार विचार करावा लागत नाही. नवीन सवय अंगीकारताना मात्र सतत लक्ष द्यावं लागतं, निर्णय घ्यावे लागतात आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवावं लागतं. हे सगळं मेंदूसाठी जास्त मेहनतीचं काम असतं. त्यामुळे मन जुन्या सवयींकडे परत ओढलं जातं.
भावनिक कारणंही इथे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. अनेक सवयी आपल्या भावनांशी जोडलेल्या असतात. उदा. तणाव आला की जास्त खाणं, उदासी आली की मोबाइल किंवा सोशल मीडिया वापरणं, राग आला की चिडचिड करणं. या सवयी आपल्याला तात्पुरता दिलासा देतात. मानसशास्त्रात याला “तात्काळ बक्षीस” असं म्हणतात. नवीन सवय मात्र लगेच सुख देईलच असं नाही. उदा. व्यायाम केल्यावर सुरुवातीला थकवा येतो, ध्यान केल्यावर सुरुवातीला अस्वस्थ वाटतं. त्यामुळे मन त्वरित आनंद देणाऱ्या जुन्या सवयींचा बचाव करतं.
भीती हाही एक मोठा घटक आहे. सवय बदलली की स्वतःची ओळख बदलते, असं मनाला वाटू शकतं. “मी असा आहे”, “माझा स्वभावच तसा आहे” अशा ओळखी सवयींशी घट्ट जोडलेल्या असतात. त्या बदलल्या की असुरक्षितता वाटते. संशोधनात असं आढळतं की माणूस फक्त वागणूकच नाही, तर स्वतःची प्रतिमा जपण्यासाठीही बदलाला विरोध करतो.
अपयशाची भीतीदेखील मनाला मागे खेचते. आधी कधी सवय बदलण्याचा प्रयत्न करून अपयश आलं असेल, तर मेंदू त्या अनुभवाची आठवण ठेवतो. मग “पुन्हा जमणार नाही”, “आपण टिकवू शकत नाही” असे विचार येतात. हे विचार बदलाच्या मार्गात मोठा अडथळा ठरतात.
मानसशास्त्रीय संशोधन असंही सांगतं की इच्छाशक्ती ही मर्यादित असते. दिवसभर अनेक निर्णय घेतल्यानंतर मन थकलेलं असतं. अशा वेळी जुन्या सवयी जास्त जोराने पुढे येतात. म्हणूनच अनेक जण रात्री चुकीच्या सवयींकडे वळतात. हे आळस नसून मानसिक थकव्याचा परिणाम असतो.
मग प्रश्न येतो, अशा वेळी सवयी बदलायच्या कशा? पहिली गोष्ट म्हणजे स्वतःला दोष देणं थांबवणं. मन विरोध करतं, हे नैसर्गिक आहे. हे समजून घेतलं की अपराधीपणा कमी होतो. दुसरं म्हणजे बदल हळूहळू करणे. एकदम मोठा बदल करण्यापेक्षा छोट्या पावलांनी पुढे जाणं मेंदूसाठी सोपं असतं. उदा. रोज एक तास व्यायाम करण्याऐवजी सुरुवातीला दहा मिनिटं.
तिसरं म्हणजे जुन्या सवयींच्या जागी पर्याय देणं. फक्त “हे करू नको” असं सांगितलं की मन बंड करतं. पण “याऐवजी हे कर” असा पर्याय दिला तर बदल सोपा होतो. चौथं म्हणजे स्वतःशी सहानुभूती ठेवणं. एखादा दिवस चुकला, तरी सगळं संपलं असं नाही. पुन्हा प्रयत्न करणं महत्त्वाचं.
शेवटी, सवय बदलणं म्हणजे मनाशी लढणं नाही, तर मनाला समजून घेणं आहे. मन का विरोध करतं, हे कारण समजलं की बदलाची प्रक्रिया अधिक वास्तववादी आणि टिकाऊ बनते. संशोधन सांगतं की सातत्य, संयम आणि स्वतःबद्दलची समजूत या तीन गोष्टी असतील, तर सवयी बदलणं नक्कीच शक्य आहे.
धन्यवाद.