आत्मसन्मान म्हणजे स्वतःबद्दल असलेला आदर, विश्वास आणि मूल्याची भावना. “मी महत्त्वाचा आहे”, “मी काहीतरी करू शकतो” असा आतून येणारा आवाज म्हणजे आत्मसन्मान. पण अनेक लोकांमध्ये हा आत्मसन्मान हळूहळू कमी होत जातो. यामागे फक्त अपयश किंवा परिस्थितीच कारणीभूत नसतात, तर अनेक सूक्ष्म मानसिक कारणंही असतात. मानसशास्त्रीय संशोधनातून ही कारणं स्पष्टपणे समजून येतात.
पहिलं महत्त्वाचं कारण म्हणजे बालपणीचे अनुभव. लहानपणी पालकांकडून, शिक्षकांकडून किंवा जवळच्या लोकांकडून सतत टीका, तुलना किंवा दुर्लक्ष झालं असेल, तर त्याचा खोल परिणाम मनावर होतो. “तू काहीच नीट करत नाहीस”, “तो बघ किती हुशार आहे” अशी वाक्यं वारंवार ऐकणाऱ्या मुलाच्या मनात स्वतःबद्दल नकारात्मक प्रतिमा तयार होते. संशोधन सांगतं की बालपणी मिळालेला भावनिक आधार आत्मसन्मानाचा पाया असतो. हा पाया कमकुवत असेल, तर पुढच्या आयुष्यात आत्मसन्मान टिकवणं कठीण जातं.
दुसरं कारण म्हणजे सततची तुलना. आजच्या काळात सोशल मीडियामुळे तुलना अधिक वाढली आहे. इतरांचे यश, सौंदर्य, पैसा किंवा आनंद पाहून आपण स्वतःला कमी समजू लागतो. मानसशास्त्रानुसार, सतत वरच्या पातळीवर असलेल्या लोकांशी तुलना केल्यास “मी पुरेसा नाही” ही भावना बळावते. ही भावना हळूहळू आत्मसन्मान कमी करते. वास्तव हे असतं की सोशल मीडियावर दिसणारं आयुष्य अपूर्ण आणि निवडक असतं, पण मन ते विसरतं.
तिसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे अपयशाचा अनुभव आणि त्याचा अर्थ लावण्याची पद्धत. प्रत्येकाच्या आयुष्यात अपयश येतं. पण काही लोक अपयशाला “मी अयशस्वी आहे” असं वैयक्तिक लेबल लावतात. मानसशास्त्रीय अभ्यासात असं आढळतं की जे लोक अपयशाला तात्पुरती घटना मानतात, त्यांचा आत्मसन्मान जास्त स्थिर असतो. उलट जे लोक अपयशाला स्वतःच्या क्षमतेशी जोडतात, त्यांचा आत्मसन्मान लवकर ढासळतो.
चौथं कारण म्हणजे परिपूर्णतेची अपेक्षा. स्वतःकडून कायम परफेक्ट असण्याची अपेक्षा ठेवणारे लोक स्वतःवर जास्त कठोर असतात. छोटी चूकही त्यांना असह्य वाटते. संशोधन सांगतं की परफेक्शनिझममुळे आत्मसन्मान अटींवर अवलंबून राहतो. म्हणजेच “मी चांगलं केलं तरच मी चांगला आहे” अशी अट तयार होते. ही अट पूर्ण न झाल्यावर आत्मसन्मान पटकन कमी होतो.
पाचवं कारण म्हणजे नकारात्मक आत्मसंवाद. आपल्या मनात सतत चालणारी स्वतःशी असलेली भाषा खूप महत्त्वाची असते. “माझ्याकडून काहीच होत नाही”, “मी इतरांपेक्षा कमी आहे” असे विचार वारंवार मनात येत असतील, तर ते आत्मसन्मानाला हळूहळू कमकुवत करतात. मानसशास्त्रात याला “निगेटिव्ह सेल्फ टॉक” म्हटलं जातं. संशोधनानुसार, दीर्घकाळ चालणारा नकारात्मक आत्मसंवाद आत्मसन्मानावर थेट परिणाम करतो.
सहावं कारण म्हणजे नातेसंबंधातील नकारात्मक अनुभव. सतत अवहेलना करणारा जोडीदार, कंट्रोल करणारी व्यक्ती किंवा भावनिक दुर्लक्ष करणारे नातेसंबंध आत्मसन्मान कमी करतात. अशा नात्यांमध्ये व्यक्ती स्वतःला कमी महत्त्वाची समजू लागते. संशोधनातून दिसून आलं आहे की सुरक्षित आणि आदरयुक्त नातेसंबंध आत्मसन्मान वाढवतात, तर विषारी नातेसंबंध तो कमी करतात.
सातवं कारण म्हणजे सामाजिक नकार किंवा बुलिंग. शाळेत, कॉलेजमध्ये किंवा कामाच्या ठिकाणी होणारा उपहास, टोमणे किंवा बहिष्कार यामुळे व्यक्ती स्वतःकडे दोष देऊ लागते. “माझ्यातच काहीतरी कमी आहे” असा निष्कर्ष काढला जातो. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की दीर्घकाळ चाललेला सामाजिक नकार आत्मसन्मानावर खोल जखमा करतो.
आठवं कारण म्हणजे मानसिक आरोग्याशी संबंधित अडचणी. नैराश्य, चिंता, ट्रॉमा यांसारख्या समस्यांमध्ये आत्मसन्मान कमी होणं हे सामान्य लक्षण आहे. उदाहरणार्थ, नैराश्यात व्यक्तीला स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार जास्त येतात. संशोधनानुसार, आत्मसन्मान आणि मानसिक आरोग्य यांचा परस्पर संबंध असतो. एक कमी झालं तर दुसरंही बिघडण्याची शक्यता वाढते.
नववं कारण म्हणजे स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष. सतत इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करत राहणं, स्वतःच्या गरजा दाबून ठेवणं यामुळे आतून असमाधान वाढतं. “माझ्या भावना महत्त्वाच्या नाहीत” असा संदेश मनाला मिळतो. हा संदेश आत्मसन्मान कमी करतो, असं मानसशास्त्र स्पष्टपणे सांगतं.
दहावं आणि शेवटचं कारण म्हणजे यशाची संकल्पना फक्त बाह्य गोष्टींशी जोडणं. पैसा, पद, मान्यता यावरच स्वतःची किंमत ठरवली, तर या गोष्टी नसताना आत्मसन्मान ढासळतो. संशोधन सूचित करतं की अंतर्गत मूल्यांवर आधारित आत्मसन्मान अधिक टिकाऊ असतो.
एकूणच, आत्मसन्मान कमी होणं हे एका दिवसात घडत नाही. ते हळूहळू तयार झालेल्या अनुभव, विचार आणि नातेसंबंधांचं परिणाम असतं. या कारणांची जाणीव झाली, तर आत्मसन्मान सुधारण्याचा मार्गही खुला होतो. स्वतःला समजून घेणं, स्वतःशी दयाळूपणे वागणं आणि गरज असल्यास व्यावसायिक मदत घेणं हे आत्मसन्मान पुन्हा मजबूत करण्यासाठी महत्त्वाचं पाऊल ठरू शकतं.
धन्यवाद.