आपण लहानपणापासून एक वाक्य ऐकत आलो आहोत, “राग आला की १ ते १० आकडे मोज.” हे वाक्य इतकं सामान्य आहे की अनेकांना वाटतं, हे फक्त समजूत काढण्यासाठी सांगितलं जातं. पण मानसशास्त्र आणि मेंदूविज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिलं, तर ही सवय केवळ जुनी शिकवण नाही, तर तिच्यामागे ठोस वैज्ञानिक कारणे आहेत.
राग ही एक नैसर्गिक भावना आहे. तो येणं चुकीचं नाही. पण रागाच्या भरात आपण जे बोलतो किंवा करतो, त्याचे परिणाम मात्र गंभीर असू शकतात. संशोधन सांगतं की रागाच्या क्षणी मेंदूचा भावनिक भाग, म्हणजेच अॅमिग्डाला, खूप सक्रिय होतो. हा भाग आपल्याला धोका ओळखून लगेच प्रतिक्रिया द्यायला सांगतो. त्या वेळी विचार करणारा भाग, म्हणजे प्रि-फ्रंटल कॉर्टेक्स, थोडा बाजूला पडतो. म्हणूनच रागात आपण नंतर पश्चात्ताप होईल असे निर्णय घेतो.
याच ठिकाणी “१ ते १० आकडे मोजणे” उपयोगी ठरते. आकडे मोजताना मेंदूचं लक्ष भावनेवरून विचारांकडे वळतं. म्हणजेच अॅमिग्डालाची पकड थोडी सैल होते आणि विचार करणारा मेंदू पुन्हा सक्रिय होतो. मानसशास्त्रात याला कॉग्निटिव शिफ्ट म्हणतात. म्हणजेच भावनिक अवस्थेतून थोडंसं बाहेर येणं.
अनेक संशोधनांमध्ये असं आढळलं आहे की रागाच्या क्षणी थोडा वेळ थांबल्यास शरीरातील ताण कमी होतो. राग आला की हृदयाचे ठोके वाढतात, श्वास जलद होतो, स्नायू ताणले जातात. आकडे मोजताना श्वासोच्छ्वास थोडा नियमित होतो. यामुळे शरीराला संकेत मिळतो की धोका तितका गंभीर नाही. त्यामुळे रागाची तीव्रता हळूहळू कमी होते.
पण इथे एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. “फक्त १ ते १० मोजल्याने राग पूर्णपणे जातो का?” याचं उत्तर आहे, नाही. ही पद्धत राग संपवण्यासाठी नाही, तर रागावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आहे. म्हणजे राग येणं थांबत नाही, पण त्यावर ताबा ठेवायला मदत होते.
काही लोक म्हणतात, “मी मोजतो, तरीही मला राग येतो.” याचं कारण असं की फक्त यांत्रिक पद्धतीने आकडे मोजणं पुरेसं नसतं. मानसशास्त्र सांगतं की मोजताना थोडं लक्ष श्वासावर आणि शरीरावर असणं गरजेचं आहे. उदाहरणार्थ, “१” मोजताना श्वास आत घ्या, “२” मोजताना श्वास सोडा. असं केल्यास परिणाम जास्त चांगला दिसतो.
संशोधन असंही सांगतं की रागावर नियंत्रण ठेवण्याच्या पद्धती व्यक्तीनुसार वेगळ्या असू शकतात. काही लोकांसाठी १ ते १० मोजणं उपयुक्त ठरतं, तर काहींसाठी १ ते २० किंवा उलटी मोजणी म्हणजे १० ते १ जास्त प्रभावी ठरते. कारण उलटी मोजणी करताना मेंदूला थोडा जास्त विचार करावा लागतो.
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, रागाच्या क्षणी लगेच प्रतिक्रिया न देणं ही सवय जास्त महत्त्वाची आहे. आकडे मोजणं ही त्या सवयीची सुरुवात आहे. ही सवय लावली, तर मेंदू हळूहळू शिकतो की प्रत्येक रागाच्या प्रसंगी लगेच भडकलंच पाहिजे असं नाही.
काही अभ्यासांमध्ये असंही दिसून आलं आहे की जे लोक नियमितपणे स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देतात, ते रागावर लवकर नियंत्रण मिळवतात. आकडे मोजणं ही एक प्रकारची माइंडफुलनेस आहे. आपण त्या क्षणी काय करत आहोत, याची जाणीव ठेवणं. त्यामुळे ही पद्धत केवळ लहान मुलांसाठी नाही, तर प्रौढांसाठीही तितकीच उपयुक्त आहे.
मात्र, जर राग खूप तीव्र असेल, सतत येत असेल, किंवा त्यामुळे नातेसंबंध, काम किंवा आरोग्यावर परिणाम होत असेल, तर फक्त आकडे मोजणं पुरेसं ठरत नाही. अशा वेळी समुपदेशन, थेरपी, किंवा राग व्यवस्थापन तंत्रांची गरज असते. संशोधन स्पष्ट सांगतं की दीर्घकाळ दाबलेला राग मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही आजारांना कारणीभूत ठरू शकतो.
एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी की राग हा वाईट नाही, पण राग व्यक्त करण्याची पद्धत महत्त्वाची आहे. आकडे मोजणं आपल्याला तो थोडा वेळ देतं. त्या वेळेत आपण ठरवू शकतो की शांतपणे बोलायचं, की थोडा वेळ बाजूला व्हायचं.
म्हणूनच “१ ते १० आकडे मोजा” हा सल्ला साधा वाटला, तरी तो शास्त्रीय आधारावर उभा आहे. तो जादू नाही, पण एक प्रभावी मानसिक साधन आहे. योग्य पद्धतीने आणि सातत्याने वापरल्यास तो रागावर नियंत्रण मिळवण्यास नक्कीच मदत करतो.
शेवटी एवढंच म्हणता येईल की राग आला की लगेच काही करण्याऐवजी थोडा थांबणं, विचार करणं आणि स्वतःला वेळ देणं, हेच खऱ्या अर्थाने मानसिक परिपक्वतेचं लक्षण आहे. आणि त्या थांबण्याची सुरुवात कधी कधी फक्त १ ते १० आकड्यांनी होते.
धन्यवाद.