खूप लोकांना आयुष्यात कधीतरी असा अनुभव येतो की एखादी परिस्थिती, संवाद, जागा किंवा घटना पाहताच मनात अचानक विचार येतो, “हे माझ्यासोबत आधी कुठेतरी घडलंय.” प्रत्यक्षात ती घटना पहिल्यांदाच घडत असते, तरीही ती ओळखीची, आधी अनुभवलेली वाटते. मानसशास्त्रात या अनुभवाला Déjà Vu (डेजा व्हू) असे म्हणतात. फ्रेंच भाषेत याचा अर्थ “आधी पाहिलेलं” असा होतो. हा अनुभव गूढ वाटतो, काहींना थोडासा भीतीदायक वाटतो, तर काही लोक याला आध्यात्मिक अर्थ देतात. पण मानसशास्त्रीय संशोधन या अनुभवाकडे मेंदूच्या कार्यप्रणालीच्या दृष्टीने पाहते.
मानसशास्त्रानुसार, Déjà Vu हा आजार नाही, तो बहुतेक वेळा सामान्य आणि निरुपद्रवी अनुभव असतो. संशोधन सांगते की सुमारे 60 ते 70 टक्के लोकांना आयुष्यात किमान एकदा तरी Déjà Vu चा अनुभव येतो. विशेषतः 15 ते 25 वयोगटातील लोकांमध्ये हा अनुभव जास्त आढळतो. वय वाढत गेल्यावर हा अनुभव कमी होत जातो. यामागे मेंदूची स्मरणशक्ती आणि माहिती प्रक्रिया करण्याची पद्धत कारणीभूत असते.
आपला मेंदू सतत दोन महत्त्वाची कामं करत असतो. एक म्हणजे नवीन अनुभव साठवणं आणि दुसरं म्हणजे जुन्या आठवणी ओळखणं. सामान्यपणे एखादी गोष्ट पहिल्यांदा घडते तेव्हा ती “नवीन” म्हणून नोंदवली जाते. पण Déjà Vu च्या वेळी मेंदूची ही यंत्रणा क्षणभर गोंधळते. नवीन अनुभव चुकून “जुना” किंवा “आधी अनुभवलेला” असा ओळखीचा वाटतो. म्हणजेच घटना नवीन असते, पण मेंदू तिला जुन्या आठवणीसारखी प्रक्रिया करतो.
एक मानसशास्त्रीय सिद्धांत असा सांगतो की स्मृती प्रक्रिया थोड्या वेळासाठी विस्कळीत होते. आपल्या मेंदूत स्मरणशक्तीसाठी वेगवेगळे भाग असतात. त्यातील hippocampus आणि temporal lobe हे भाग आठवणी ओळखण्याचं काम करतात. कधी कधी या भागांमध्ये माहिती पोहोचण्याचा वेग जरा बदलतो. त्यामुळे नवीन अनुभव आणि ओळखीची भावना यामध्ये गडबड होते. त्या क्षणी मनाला वाटतं, “हे तर आधीच घडलंय.”
काही संशोधन असंही सांगतं की लक्ष विचलित होणं हे Déjà Vu चं एक कारण असू शकतं. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या ठिकाणी जाता, पण त्या क्षणी पूर्ण लक्ष नसतं. नंतर थोड्याच वेळाने तेच दृश्य पुन्हा नीट पाहिलं जातं. मेंदूला असं वाटतं की हे आधी पाहिलं आहे. कारण प्रत्यक्षात ते दृश्य आधीच थोडक्यात नोंदवलेलं असतं, पण आपल्याला ते जाणवत नाही.
आणखी एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे परिचयाची भावना (familiarity). आपल्या मेंदूत “ओळखीची वाटणं” आणि “आठवण काढणं” ही दोन वेगळी प्रक्रिया असते. Déjà Vu च्या वेळी ओळखीची भावना निर्माण होते, पण त्या ओळखीची स्पष्ट आठवण सापडत नाही. त्यामुळे अनुभव गोंधळात टाकणारा वाटतो. मन विचार करत राहतं, “मला हे ओळखीचं का वाटतंय, पण आठवत का नाही?”
काही मानसशास्त्रज्ञ असंही सांगतात की स्वप्नांचा प्रभाव Déjà Vu मागे असू शकतो. आपण अनेक स्वप्नं पाहतो आणि ती बऱ्याच वेळा विसरतो. कधी कधी वास्तवातील एखादी परिस्थिती स्वप्नातील दृश्याशी थोडीशी जुळते. तेव्हा मनाला असं वाटू शकतं की हे आधी घडलंय. प्रत्यक्षात ते वास्तवात नाही, तर स्वप्नात अनुभवलं गेलेलं असतं.
ताणतणाव, थकवा आणि झोपेचा अभाव यामुळे Déjà Vu जास्त जाणवतो असं काही संशोधनात आढळून आलं आहे. जेव्हा मेंदू थकलेला असतो, तेव्हा माहिती प्रक्रिया करण्याची अचूकता कमी होते. त्यामुळे स्मृती आणि वर्तमान अनुभव यामध्ये गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच खूप कामाचा ताण असताना किंवा झोप पूर्ण न झाल्यावर असे अनुभव येण्याची शक्यता वाढते.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, सामान्य Déjà Vu आणि मेंदूशी संबंधित आजार यात फरक असतो. क्वचित प्रसंगी, खूप वारंवार आणि तीव्र Déjà Vu येणं हे काही न्यूरोलॉजिकल समस्यांशी संबंधित असू शकतं, जसं की temporal lobe epilepsy. पण हे फारच दुर्मिळ असतं. बहुतांश लोकांमध्ये Déjà Vu हा नैसर्गिक, क्षणिक अनुभव असतो आणि त्याबद्दल काळजी करण्याची गरज नसते.
लोककथांमध्ये किंवा अध्यात्मिक चर्चांमध्ये Déjà Vu ला मागील जन्म, भविष्यदर्शन किंवा नियतीशी जोडले जाते. पण मानसशास्त्रीय संशोधन या अनुभवाचं स्पष्टीकरण मेंदूच्या कार्यपद्धतीत शोधतं. आजपर्यंतच्या वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, Déjà Vu म्हणजे भविष्याची झलक किंवा भूतकाळातील जीवनाची आठवण नसून, तो मेंदूचा एक तांत्रिक गोंधळ आहे.
हा अनुभव आला की घाबरण्याऐवजी त्याकडे शांतपणे पाहणं महत्त्वाचं आहे. स्वतःला विचारायला हवं, “हा फक्त एक मानसिक अनुभव आहे.” पुरेशी झोप घेणं, ताण कमी करणं, वर्तमान क्षणावर लक्ष केंद्रित करणं यामुळे अशा अनुभवांची तीव्रता कमी होऊ शकते. मन आणि मेंदू व्यवस्थित विश्रांतीत असतील, तर स्मरणशक्तीही अधिक स्थिर राहते.
शेवटी असं म्हणता येईल की, “हे माझ्यासोबत आधी कुठेतरी घडलंय” असं वाटणं म्हणजे आपल्या मेंदूची एक रंजक खेळी आहे. हा अनुभव आपल्याला मेंदू किती गुंतागुंतीचा आणि अद्भुत आहे याची जाणीव करून देतो. भीती वाटण्यासारखं काही नसून, हा मानवी अनुभवांचा एक सामान्य भाग आहे. योग्य माहिती असल्यास आपण अशा अनुभवांना समजून घेऊ शकतो आणि त्यांचा अर्थ शोधण्याच्या गोंधळात अडकत नाही.
धन्यवाद.