आपल्या मनात दिवसभर सतत काही ना काही विचार चालू असतात. कधी अचानक एखादी आठवण येते, कधी भीतीचा विचार मनात डोकावतो, तर कधी आपण जाणीवपूर्वक एखाद्या गोष्टीवर शांतपणे विचार करतो. वरवर पाहता हे सगळं “विचार करणं”च वाटतं. पण मानसशास्त्रात स्वतः विचार करणे (conscious thinking) आणि मनात विचार येणे (automatic thoughts) या दोघांमध्ये मोठा फरक आहे. हा फरक समजला तर आपली मानसिक शांतता, आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता नक्कीच सुधारू शकते.
मनात विचार येणे म्हणजे काय?
मनात विचार येणे ही एक स्वयंचलित प्रक्रिया आहे. म्हणजेच आपण प्रयत्न न करता, नकळत विचार मनात येतात. हे विचार आपोआप येतात आणि आपोआप जातात. मानसशास्त्रात यांना automatic thoughts असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ,
– “माझ्याकडून हे होणार नाही”
– “लोक मला जज करत असतील”
– “मी नेहमीच अपयशी ठरतो”
हे विचार आपण मुद्दाम तयार करत नाही. हे विचार आपल्या आधीच्या अनुभवांमधून, लहानपणी मिळालेल्या संदेशांमधून, भीतीतून किंवा सवयीमधून तयार झालेले असतात. मेंदूचा उद्देश आपल्याला सुरक्षित ठेवण्याचा असतो, म्हणून तो सतत धोका शोधत राहतो. त्यामुळे नकारात्मक विचार जास्त लवकर आणि जास्त वेळा मनात येतात.
संशोधन सांगते की एखाद्या व्यक्तीच्या मनात दिवसाला हजारो विचार येतात आणि त्यातील बरेचसे विचार पुन्हा पुन्हा येणारे असतात. विशेष म्हणजे, हे विचार सत्य आहेत की नाहीत याचा मेंदू लगेच विचार करत नाही. विचार आला की आपण त्यावर विश्वास ठेवतो, हीच मोठी अडचण आहे.
स्वतः विचार करणे म्हणजे काय?
स्वतः विचार करणे म्हणजे जाणीवपूर्वक, शांतपणे आणि समजून विचार करणे. मानसशास्त्रात याला conscious or reflective thinking असे म्हटले जाते. यात आपण थोडं थांबतो, विचाराकडे पाहतो आणि प्रश्न विचारतो.
उदाहरणार्थ,
– “हा विचार खरंच सत्य आहे का?”
– “याला पुरावा आहे का?”
– “मी दुसऱ्या पद्धतीने विचार करू शकतो का?”
स्वतः विचार करताना आपण मेंदूचा उच्च भाग वापरतो, जो निर्णय, तर्क आणि समज यासाठी जबाबदार असतो. हे विचार आपोआप येत नाहीत, तर प्रयत्न करून करावे लागतात. म्हणूनच हे कठीण वाटतात, पण परिणामकारक असतात.
दोघांमधला मुख्य फरक
मनात विचार येणे आणि स्वतः विचार करणे यातला पहिला मोठा फरक म्हणजे नियंत्रण. मनात येणाऱ्या विचारांवर आपलं थेट नियंत्रण नसतं. पण स्वतः विचार करताना आपण दिशा ठरवू शकतो.
दुसरा फरक म्हणजे वेग. स्वयंचलित विचार फार जलद असतात. ते क्षणात येतात. जाणीवपूर्वक विचार हळू असतात. त्यासाठी वेळ आणि लक्ष द्यावं लागतं.
तिसरा फरक म्हणजे भावनिक परिणाम. मनात येणारे विचार अनेकदा भीती, अपराधीपणा, राग किंवा दु:ख निर्माण करतात. स्वतः विचार केल्याने भावना समजून घेता येतात आणि त्या थोड्या स्थिर होतात.
आपण नेहमी विचारांवर विश्वास का ठेवतो?
मानसशास्त्र सांगते की मेंदू विचार आणि वास्तव यात फारसा फरक करत नाही. एखादा विचार वारंवार आला, तर मेंदू त्याला “सत्य” समजू लागतो. उदाहरणार्थ, “मी पुरेसा चांगला नाही” हा विचार सतत आला, तर हळूहळू तो आपल्या ओळखीचा भाग बनतो.
यालाच cognitive bias म्हणतात. म्हणजेच मेंदू काही ठराविक पॅटर्नमध्ये अडकतो. त्यामुळे आपल्याला स्वतःबद्दल आणि जगाबद्दल एकतर्फी चित्र दिसू लागतं.
स्वतः विचार करण्याची सवय कशी लावायची?
पहिली पायरी म्हणजे विचार आणि स्वतः यांच्यात अंतर निर्माण करणे. “हा विचार आहे, तो मी नाही” हे समजणं खूप महत्त्वाचं आहे.
दुसरी पायरी म्हणजे विचारांना नाव देणं. उदाहरणार्थ, “हा भीतीचा विचार आहे” किंवा “हा जुन्या अनुभवातून आलेला विचार आहे”. यामुळे विचाराची ताकद कमी होते.
तिसरी पायरी म्हणजे प्रश्न विचारणं.
– “हा विचार मला मदत करतोय का?”
– “यामुळे माझं नुकसान तर होत नाही ना?”
संशोधनानुसार, जे लोक स्वतःच्या विचारांवर प्रश्न विचारतात, त्यांच्यात तणाव कमी असतो आणि निर्णय अधिक स्पष्ट असतात.
ध्यान आणि सजगता यांचा उपयोग
Mindfulness म्हणजे वर्तमान क्षणात राहण्याची कला. यामुळे मनात येणारे विचार थांबत नाहीत, पण त्यांच्याकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. ध्यानामुळे आपल्याला हे कळतं की विचार येतात आणि जातात. त्यांना पकडून ठेवणं आवश्यक नाही.
मानसशास्त्रीय संशोधनात असं दिसून आलं आहे की नियमित ध्यान केल्याने नकारात्मक विचारांची तीव्रता कमी होते आणि स्वतः विचार करण्याची क्षमता वाढते.
रोजच्या आयुष्यात याचा उपयोग
समजा, एखाद्या परीक्षेत कमी मार्क मिळाले. मनात लगेच विचार येईल, “मी हुशार नाही.” हा स्वयंचलित विचार आहे. पण जर तुम्ही स्वतः विचार केलात, तर तुम्ही म्हणाल, “एक परीक्षा माझी पूर्ण क्षमता ठरवत नाही. पुढच्या वेळेस मी वेगळी तयारी करू शकतो.”
हाच फरक मानसिक आरोग्यावर मोठा परिणाम करतो.
निष्कर्ष
मनात विचार येणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. ती थांबवता येत नाही आणि ती थांबवण्याची गरजही नाही. पण त्या विचारांवर डोळे झाकून विश्वास ठेवणे हे आपल्याच हातात असते. स्वतः विचार करणे ही एक कौशल्य आहे, जी सरावाने विकसित करता येते.
जेव्हा आपण हा फरक समजून घेतो, तेव्हा आपलं मन अधिक शांत होतं, निर्णय अधिक शहाणे होतात आणि स्वतःशी असलेलं नातं मजबूत होतं. विचार येतीलच, पण त्यांचा चालक बनायचं की प्रवासी बनायचं, हे आपण ठरवू शकतो.
धन्यवाद.