खूप लोक हृदयाच्या आरोग्याबद्दल बोलताना फक्त आहार, व्यायाम, वजन, ब्लड प्रेशर किंवा कोलेस्ट्रॉल यावर लक्ष केंद्रित करतात. हे सगळं महत्त्वाचं आहेच. पण मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की आपलं व्यक्तिमत्व सुद्धा हृदयाच्या आरोग्यावर खोल परिणाम करतं. आपण कसे विचार करतो, ताण कसा हाताळतो, राग, भीती, चिंता किंवा आनंद कसा व्यक्त करतो, याचा थेट संबंध हृदयाशी जोडलेला आहे.
व्यक्तिमत्व म्हणजे नेमकं काय?
व्यक्तिमत्व म्हणजे आपल्या सवयी, विचार करण्याची पद्धत, भावना व्यक्त करण्याची शैली आणि इतर लोकांशी वागण्याचा स्वभाव. काही लोक शांत, संयमी आणि आशावादी असतात. तर काही लोक सतत घाईत, चिडचिडे, स्पर्धात्मक किंवा अतिशय चिंताग्रस्त असतात. हीच फरकाची रेषा हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम घडवते.
Type A आणि Type B व्यक्तिमत्व
संशोधनात व्यक्तिमत्वाचे काही प्रकार सांगितले गेले आहेत. त्यातले दोन प्रसिद्ध प्रकार म्हणजे Type A आणि Type B.
Type A व्यक्तिमत्व असलेले लोक:
- सतत घाईत असतात
- वेळेचा ताण जास्त घेतात
- स्पर्धात्मक आणि परफेक्शनिस्ट असतात
- लवकर रागावतात
- स्वतःवर आणि इतरांवर जास्त अपेक्षा ठेवतात
अशा लोकांमध्ये हृदयविकाराचा धोका जास्त आढळतो, असं अनेक अभ्यास सांगतात. कारण सततचा ताण शरीरात कॉर्टिसोल आणि अॅड्रेनालिन सारखे स्ट्रेस हार्मोन्स वाढवतो. यामुळे रक्तदाब वाढतो, हृदयावर ताण येतो आणि रक्तवाहिन्या कडक होतात.
Type B व्यक्तिमत्व असलेले लोक:
- शांत आणि संयमी असतात
- गोष्टी सहज स्वीकारतात
- काम आणि विश्रांती यामध्ये संतुलन ठेवतात
- तणाव कमी प्रमाणात घेतात
अशा लोकांमध्ये हृदयाचे आजार तुलनेने कमी दिसतात.
राग आणि हृदयाचे आरोग्य
सतत रागावणं, चिडचिड करणं किंवा मनात द्वेष साठवून ठेवणं हृदयासाठी घातक ठरू शकतं. संशोधनानुसार, रागाच्या वेळी हृदयाचे ठोके वेगाने वाढतात, रक्तदाब अचानक चढतो आणि हृदयाला ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होतो. जर ही सवय रोजची असेल, तर हळूहळू हृदय कमजोर होऊ शकतं.
चिंता आणि भीतीचा परिणाम
अतिचिंता करणारे, सतत काही वाईट होईल याची भीती बाळगणारे लोक कायम “fight or flight” अवस्थेत राहतात. याचा अर्थ शरीराला सतत धोका जाणवत असतो. अशा अवस्थेत हृदयाला विश्रांती मिळत नाही. दीर्घकाळ अशी मानसिक स्थिती राहिल्यास हृदयविकाराचा धोका वाढतो.
नैराश्य आणि एकटेपणा
नैराश्य, निराशा आणि एकटेपणा हे फक्त मानसिक त्रास नाहीत, तर ते हृदयाच्या आरोग्यावरही परिणाम करतात. अभ्यासात असं दिसून आलं आहे की नैराश्य असलेल्या लोकांमध्ये हृदयविकारानंतर बरे होण्याची प्रक्रिया मंद असते. कारण अशा लोकांमध्ये ऊर्जा कमी, स्वतःकडे दुर्लक्ष आणि जीवनशैलीत शिस्त नसते.
आशावादी आणि सकारात्मक व्यक्तिमत्व
आशावादी लोक, जे अडचणींमध्येही काहीतरी चांगलं पाहण्याचा प्रयत्न करतात, त्यांचं हृदय तुलनेने निरोगी राहण्याची शक्यता जास्त असते. सकारात्मक विचारांमुळे ताण कमी होतो, झोप सुधारते आणि शरीरातील दाह कमी होतो. हे सगळं हृदयासाठी फायदेशीर ठरतं.
भावना दाबून ठेवण्याची सवय
जे लोक भावना व्यक्त करत नाहीत, सतत सगळं मनात ठेवतात, त्यांच्यावर मानसिक ताण जास्त असतो. बाहेरून ते शांत दिसतात, पण आतून सतत संघर्ष चालू असतो. ही सवय दीर्घकाळ राहिल्यास रक्तदाब, हृदयाचे ठोके आणि हार्मोन्स यावर वाईट परिणाम होतो.
सामाजिक नातेसंबंध आणि व्यक्तिमत्व
मित्र, कुटुंब, संवाद आणि आधार व्यवस्था असलेले लोक मानसिकदृष्ट्या मजबूत असतात. अशा लोकांमध्ये तणाव कमी राहतो. उलट, सतत संशयी, लोकांपासून दूर राहणारे किंवा एकटे राहणारे लोक जास्त तणाव अनुभवतात. हा तणाव हृदयासाठी धोकादायक ठरतो.
व्यक्तिमत्व बदलता येऊ शकतं का?
व्यक्तिमत्व पूर्णपणे बदलणं कठीण असलं तरी सवयी बदलणं नक्कीच शक्य आहे.
- राग ओळखायला शिका
- ताण आल्यावर थांबा, श्वास घ्या
- प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण ठेवण्याची गरज नाही हे स्वीकारा
- भावना बोलून दाखवा
- स्वतःसाठी वेळ ठेवा
ही छोटी पावलं हृदयाचं आरोग्य सुधारण्यात मदत करतात.
निष्कर्ष
हृदयाचं आरोग्य म्हणजे फक्त शरीर नाही, तर मन आणि व्यक्तिमत्व यांचा एकत्रित परिणाम आहे. तुमचा स्वभाव, ताण हाताळण्याची पद्धत, भावना व्यक्त करण्याची सवय आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन, हे सगळं हृदयावर परिणाम करतं. म्हणूनच निरोगी हृदयासाठी फक्त आहार आणि व्यायाम नव्हे, तर मानसिक संतुलन आणि व्यक्तिमत्वाची जाणीव तितकीच महत्त्वाची आहे.
धन्यवाद.