आपण सगळेच कधी ना कधी हा अनुभव घेतलेला असतो. खूप वेळ जेवण न झालं की डोकं जड होतं, लक्ष लागत नाही, छोट्या गोष्टींवर चिडचिड होते, आणि कधी कधी भावनिक तोलही जातो. काही लोक याला हलक्याफुलक्या शब्दांत “भुकेची चिडचिड” म्हणतात. इंग्रजीत यालाच Hangry म्हणजे hungry + angry असंही म्हटलं जातं. पण हा अनुभव फक्त सवयीचा नाही, तर त्यामागे ठोस जैविक आणि मानसशास्त्रीय कारणं आहेत.
मेंदू आणि भूक यांचा थेट संबंध
मानवी मेंदूला काम करण्यासाठी सतत ऊर्जा लागते. ही ऊर्जा मुख्यतः ग्लुकोजमधून मिळते. आपण जेवतो तेव्हा अन्नातून मिळालेली साखर रक्तात जाते आणि मेंदूला इंधन मिळतं. पण खूप वेळ उपाशी राहिलं की रक्तातील साखरेची पातळी कमी होते. याला लो ब्लड शुगर असं म्हणतात.
संशोधन सांगतं की रक्तातील साखर कमी झाली की मेंदूच्या प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स या भागावर परिणाम होतो. हा भाग निर्णय घेणं, संयम ठेवणं, विचारपूर्वक बोलणं यासाठी जबाबदार असतो. त्यामुळे भूक लागली की माणूस पटकन चिडतो, चुकीचे निर्णय घेतो, किंवा भावनांवर नियंत्रण ठेवू शकत नाही.
हार्मोन्सची खेळी
भूक लागल्यावर शरीरात काही हार्मोन्स सक्रिय होतात. त्यातला महत्त्वाचा हार्मोन म्हणजे घ्रेलिन. घ्रेलिनला “हंगर हार्मोन” असंही म्हणतात. हा हार्मोन पोटातून स्रवतो आणि मेंदूला “भूक लागली आहे” असा संदेश देतो.
घ्रेलिन फक्त भूकच वाढवत नाही, तर तो मूडवरही परिणाम करतो. काही अभ्यासांनुसार घ्रेलिन वाढला की चिडचिड, अस्वस्थता आणि ताण वाढू शकतो. त्याच वेळी कॉर्टिसोल नावाचा स्ट्रेस हार्मोनही वाढतो. त्यामुळे भूक लागली असताना माणूस जास्त तणावग्रस्त आणि चटकन संतापणारा होतो.
शरीराचा “सर्व्हायवल मोड”
मानवी शरीराची रचना अशी आहे की अन्नाची कमतरता जाणवली की शरीर सर्व्हायवल मोड मध्ये जातं. प्राचीन काळात अन्न सहज मिळत नसे. त्यामुळे उपाशी राहणं म्हणजे धोका असायचा. आज परिस्थिती बदलली असली तरी मेंदूची ही मूळ रचना अजूनही तशीच आहे.
जेव्हा शरीराला वाटतं की अन्न मिळत नाहीये, तेव्हा मेंदू सगळ्या गोष्टी दुय्यम ठरवतो. शांतपणा, सौम्यपणा, सामाजिक समजूतदारपणा हे मागे पडतात आणि “आधी अन्न मिळवा” हा संदेश पुढे येतो. त्यामुळे अशा वेळी माणूस उद्धट, चिडखोर किंवा स्वार्थी वाटू शकतो.
भावनिक नियंत्रण का कमी होतं?
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, भूक लागली की सेल्फ कंट्रोल म्हणजे स्वतःवरचा ताबा कमी होतो. संयम ठेवणं ही मेंदूची ऊर्जा खर्च करणारी प्रक्रिया आहे. जेव्हा ऊर्जा कमी असते, तेव्हा मेंदू सहज मार्ग निवडतो. म्हणजे शांत राहण्याऐवजी चिडणं, समजून घेण्याऐवजी रागावणं.
एका अभ्यासात असं आढळलं की उपाशी लोक नकारात्मक भावना जास्त तीव्रतेने अनुभवतात. म्हणजे आधीच मूड थोडा खराब असेल, तर भूक लागल्यावर तो आणखी बिघडतो.
लक्ष आणि एकाग्रतेवर परिणाम
भूक लागली की लक्ष केंद्रित करणं कठीण जातं. याचं कारण म्हणजे मेंदूचा मोठा भाग “भूक” या सिग्नलवर काम करत असतो. त्यामुळे काम, संभाषण, किंवा विचार यावर पूर्ण लक्ष राहत नाही. यामुळे चिडचिड आणखी वाढते, कारण माणसाला स्वतःचं अस्वस्थपण जाणवतं पण त्यावर तात्काळ उपाय होत नाही.
सगळे लोक सारखेच का वागत नाहीत?
सगळ्यांना भूक लागल्यावर सारखीच चिडचिड होते असं नाही. यामागे काही कारणं आहेत.
– काही लोकांची ब्लड शुगर लवकर कमी होते.
– काही लोक भावनांवर नियंत्रण ठेवायला शिकलेले असतात.
– झोप कमी, ताण जास्त, किंवा आधीच मानसिक थकवा असेल तर भुकेचा परिणाम जास्त जाणवतो.
म्हणजेच भूक ही ट्रिगर असते, पण प्रतिक्रिया व्यक्तीच्या सवयींवर आणि मानसिक स्थितीवर अवलंबून असते.
भुकेची चिडचिड कशी कमी करावी?
संशोधनावर आधारित काही सोप्या उपाय आहेत.
१. वेळेवर आणि संतुलित आहार घ्या. खूप वेळ उपाशी राहू नका.
२. प्रोटीन आणि फायबर असलेलं अन्न खाल्लं तर भूक उशिरा लागते आणि मूड स्थिर राहतो.
३. भूक लागली आहे हे ओळखा. “मी चिडतोय कारण मला भूक लागली आहे” ही जाणीवच अनेकदा राग कमी करते.
४. पाणी प्या. कधी कधी डिहायड्रेशनमुळेही चिडचिड वाढते.
५. स्वतःवर दोष देऊ नका. भूक लागल्यावर चिडचिड होणं ही मानवी जैविक प्रतिक्रिया आहे.
निष्कर्ष
भूक लागल्यावर माणसाचा तोल जातो आणि चिडचिड होते, कारण मेंदूला आवश्यक ऊर्जा कमी पडते, हार्मोन्स बदलतात आणि शरीर सर्व्हायवल मोडमध्ये जातं. हा स्वभावाचा दोष नसून जैविक आणि मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे. ही गोष्ट समजून घेतली तर आपण स्वतःलाही आणि इतरांनाही जास्त समजून घेऊ शकतो. वेळेवर खाणं, स्वतःच्या शरीराचे संकेत ओळखणं, आणि थोडा संयम ठेवणं यामुळे ही चिडचिड नक्कीच कमी करता येते.
धन्यवाद.