आपण अनेकदा ऐकतो की “माणूस आपल्या मेंदूचा फक्त १०% भाग वापरतो”. ही ओळ भाषणात, मोटिवेशनल व्हिडिओंमध्ये, सोशल मीडियावर खूप लोकप्रिय आहे. काही लोक तर असंही म्हणतात की उरलेला ९०% मेंदू वापरता आला तर माणूस अतिमानवी शक्ती मिळवू शकतो. पण मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स यावर काय म्हणतात? हे खरंच सत्य आहे का, की हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे?
या कल्पनेची सुरुवात कुठून झाली?
हा विचार नेमका कुठून आला याबद्दल निश्चित पुरावा नाही. काही संशोधक सांगतात की विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला काही वैज्ञानिकांनी मेंदूच्या काही भागांची कार्ये पूर्णपणे समजलेली नव्हती. त्यातून “मेंदूचा मोठा भाग अजून न वापरलेला आहे” असा अर्थ काढला गेला. पुढे मोटिवेशनल स्पीकर्सनी या कल्पनेचा उपयोग लोकांना प्रेरणा देण्यासाठी केला. पण प्रेरणा देणारी गोष्ट नेहमीच वैज्ञानिकदृष्ट्या खरी असेल, असं नाही.
मेंदू कसा काम करतो?
मानवी मेंदू हा शरीरातील सर्वात जटिल अवयव आहे. तो साधारण ८६ अब्ज न्यूरॉन्सनी बनलेला असतो. प्रत्येक न्यूरॉन इतर हजारो न्यूरॉन्सशी जोडलेला असतो. विचार करणे, निर्णय घेणे, आठवण ठेवणे, भावना अनुभवणे, श्वास घेणे, हृदयाची गती नियंत्रित करणे – हे सगळं मेंदूच करत असतो.
मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स संशोधन स्पष्ट सांगतं की मेंदूचा जवळजवळ प्रत्येक भाग काही ना काही कार्य करत असतो. आपण झोपेत असतानाही मेंदू सक्रिय असतो. स्वप्न पडतात, आठवणी प्रक्रिया होतात, शरीर दुरुस्त होतं. म्हणजे झोपेतही मेंदू “ऑफ” नसतो.
वैज्ञानिक संशोधन काय सांगतं?
आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मेंदूचा अभ्यास खूप पुढे गेला आहे. fMRI, PET scan, EEG अशा चाचण्यांमुळे मेंदूतील कोणता भाग कोणत्या वेळी सक्रिय आहे, हे थेट पाहता येतं.
या संशोधनांमधून एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे. आपण मेंदूचा फक्त १०% भाग वापरत नाही. प्रत्यक्षात, आपण वेगवेगळ्या वेळेला मेंदूचे वेगवेगळे भाग वापरतो. उदाहरणार्थ, बोलताना काही भाग सक्रिय असतात, गणित सोडवताना काही वेगळे भाग, भावना व्यक्त करताना आणखी वेगळे भाग.
संपूर्ण मेंदू एकाच वेळी १००% वापरात नसतो, हे खरं आहे. पण याचा अर्थ असा नाही की ९०% भाग निरुपयोगी आहे. शरीरातल्या सगळ्या स्नायूंना एकाच वेळी पूर्ण ताकदीने वापरलं तर शरीरच तुटून पडेल. त्याचप्रमाणे मेंदूही गरजेनुसार काम करतो.
जर ९०% मेंदू न वापरलेला असता तर काय झालं असतं?
हा प्रश्न विचारणं खूप महत्त्वाचं आहे. जर खरंच मेंदूचा ९०% भाग न वापरलेला असता, तर त्या भागाला इजा झाली तरी आपल्याला काहीच फरक पडला नसता. पण वास्तव असं नाही.
मेंदूच्या छोट्याशा भागाला जरी दुखापत झाली, तरी बोलणं, चालणं, स्मरणशक्ती, भावना यावर परिणाम होतो. स्ट्रोक, अपघात किंवा मेंदूची शस्त्रक्रिया झालेल्या लोकांच्या अनुभवातून हे स्पष्ट दिसतं. याचा अर्थ मेंदूचा प्रत्येक भाग महत्त्वाचा आहे.
मग हा गैरसमज टिकून का आहे?
हा गैरसमज टिकून राहण्यामागे काही मानसिक कारणं आहेत.
पहिलं कारण म्हणजे, आशेचा प्रभाव. “आपल्यात अजून ९०% क्षमता दडलेली आहे” ही कल्पना लोकांना चांगली वाटते. ती स्वतःबद्दल मोठी आशा निर्माण करते.
दुसरं कारण म्हणजे, सोपं स्पष्टीकरण. आपल्याला का अडचणी येतात, का आपण अपेक्षित यश मिळवू शकत नाही, याचं सोपं उत्तर म्हणजे “आपण मेंदू वापरत नाही”. प्रत्यक्षात कारणं खूप गुंतागुंतीची असतात.
तिसरं कारण म्हणजे, चित्रपट आणि माध्यमं. अनेक चित्रपटांनी हा विचार लोकप्रिय केला. पण चित्रपट हे विज्ञान नसतं, ते कथा असतात.
आपण मेंदूचा वापर कसा वाढवू शकतो?
इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा समजून घ्यायला हवा. आपण मेंदूचा फक्त १०% वापरतो हा गैरसमज आहे. पण आपण मेंदूची क्षमता पूर्णपणे विकसित करत नाही हे काही अंशी खरं आहे.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की मेंदू “प्लास्टिक” आहे. म्हणजे तो बदलू शकतो, शिकू शकतो, नवीन जोड तयार करू शकतो. याला न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणतात.
नवीन गोष्टी शिकणे, वाचन, ध्यान, व्यायाम, पुरेशी झोप, भावनिक संवाद, समस्या सोडवणे – या सगळ्यामुळे मेंदू अधिक सक्षम होतो. याचा अर्थ नवीन भाग निर्माण होत नाहीत, पण असलेल्या भागांचा वापर अधिक प्रभावीपणे होतो.
स्वतःबद्दल गैरसमज का धोकादायक असतात?
“मी माझा मेंदू वापरत नाही” असं सतत वाटणं आत्मविश्वास कमी करू शकतं. काही लोक स्वतःला कमी लेखायला लागतात. मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःबद्दल चुकीच्या समजुती मानसिक आरोग्यावर परिणाम करतात.
त्याऐवजी हे समजून घेणं गरजेचं आहे की आपण आधीच खूप गुंतागुंतीचं आणि सक्षम मेंदू घेऊन जन्माला आलो आहोत. प्रश्न “किती टक्के मेंदू वापरतो” हा नसून “आपण उपलब्ध क्षमतेचा उपयोग कसा करतो” हा आहे.
“आपण आपल्या मेंदूचा फक्त १०% भाग वापरतो” हे विधान वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचं आहे. हा एक लोकप्रिय पण मोठा गैरसमज आहे. मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स संशोधन स्पष्ट सांगतं की मेंदूचा जवळजवळ प्रत्येक भाग आपण वापरतो, फक्त वेगवेगळ्या वेळेला, वेगवेगळ्या कामांसाठी.
खरी गोष्ट अशी आहे की आपण मेंदूचा जादुई ९०% उघडण्याची गरज नाही. गरज आहे ती मेंदूची काळजी घेण्याची, योग्य सवयी लावण्याची आणि शिकत राहण्याची. कारण सक्षम मेंदू हा वापरात न आणलेल्या भागांमुळे नाही, तर योग्य वापरामुळे घडतो.
धन्यवाद.