आपल्या मनातल्या गुप्त इच्छा म्हणजे आपण ज्या इच्छा उघडपणे मान्य करत नाही, ज्या कधी शब्दांत आणत नाही, किंवा ज्या समाज, कुटुंब, भीती, लाज, जबाबदाऱ्या यामुळे दडपून टाकतो. मानसशास्त्र सांगतं की इच्छा दडपल्या तरी त्या नष्ट होत नाहीत. त्या वेगवेगळ्या मार्गांनी बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत राहतात. कधी त्या निरोगी पद्धतीने व्यक्त होतात, तर कधी नकळत आपल्याच वागण्यात गोंधळ निर्माण करतात.
१. स्वप्नांच्या माध्यमातून
सिग्मंड फ्रॉइड यांनी स्वप्नांना “दडपलेल्या इच्छांची राजमार्ग” असं म्हटलं आहे. दिवसभर आपण जे विचार दाबतो, जे करायची हिंमत होत नाही, ते झोपेत रूप बदलून दिसू शकतात.
उदा. एखाद्या जबाबदार व्यक्तीला स्वप्नात मुक्त, बिनधास्त वागणं दिसू शकतं. याचा अर्थ तो माणूस जबाबदाऱ्यांना कंटाळलेला आहे असं नाही, पण मनाला कधीतरी मोकळेपणाची गरज आहे, ही इच्छा स्वप्नातून व्यक्त होते.
२. चुकून निघालेले शब्द (Slip of Tongue)
कधी कधी आपण काहीतरी वेगळं बोलायचं ठरवतो, पण तोंडातून वेगळंच वाक्य बाहेर पडतं. मानसशास्त्रात याला “फ्रॉइडियन स्लिप” म्हणतात.
हे अपघात नसतात. मनाच्या आत लपलेली इच्छा, राग, आकर्षण किंवा असहमती अशा वेळी शब्दांच्या रूपात बाहेर येते. नंतर आपण म्हणतो, “असं म्हणायचं नव्हतं,” पण मन आधीच आपलं बोलून गेलेलं असतं.
३. विनोद आणि टोमण्यांतून
जे सरळ बोलणं धाडसाचं वाटतं, ते आपण विनोदात, उपरोधात किंवा टोमण्यातून बोलतो.
उदा. एखाद्या व्यक्तीवर राग आहे, पण थेट व्यक्त करता येत नाही. मग “मजेत” टोमणा मारला जातो. लोक हसतात, पण मनातली इच्छा म्हणजे राग व्यक्त होण्याची गरज, ती पूर्ण झालेली असते. संशोधन सांगतं की उपरोधिक विनोद हे दडपलेल्या भावनांचं सुरक्षित आउटलेट असू शकतात.
४. सोशल मीडियावरील वागणूक
आपण काय पोस्ट करतो, काय लाईक करतो, कोणाला फॉलो करतो, यामागेही गुप्त इच्छांचा हात असतो.
काही लोक सतत प्रेरणादायी पोस्ट शेअर करतात कारण त्यांना स्वतःला प्रेरणेची गरज असते. काही लोक आक्रमक किंवा वादग्रस्त कंटेंटकडे ओढले जातात कारण मनात दडलेला राग किंवा असंतोष व्यक्त व्हायचा असतो. सोशल मीडिया हे अनेकदा आपल्या आतल्या इच्छांचं अप्रत्यक्ष प्रतिबिंब असतं.
५. सवयी आणि व्यसनांमधून
कधी कधी इच्छा थेट स्वरूपात न येता सवयींच्या रूपात दिसतात.
उदा. सतत खाणं, मोबाईल स्क्रोल करणं, जास्त झोपणं किंवा कामात स्वतःला गाडून घेणं. या सगळ्यामागे एखादी भावनिक गरज असते – सुरक्षिततेची, प्रेमाची, लक्ष मिळवण्याची किंवा वास्तवापासून पळ काढण्याची. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात की अनेक व्यसनं ही इच्छेपेक्षा गरजांशी अधिक जोडलेली असतात.
६. नातेसंबंधातील वागणुकीतून
आपण नात्यांत कसे वागतो, हे आपल्या आतल्या इच्छांबद्दल बरंच काही सांगतं.
कोणी सतत कंट्रोल करतो, तर त्यामागे असुरक्षिततेची इच्छा असू शकते.
कोणी सतत समोरच्याला खुश ठेवतो, तर त्यामागे स्वीकारले जाण्याची तीव्र गरज असू शकते.
संशोधन सांगतं की बालपणात अपूर्ण राहिलेल्या भावनिक इच्छा मोठेपणी नात्यांतून पूर्ण करण्याचा प्रयत्न होतो.
७. राग आणि चिडचिडीतून
लहानसहान गोष्टींवर प्रचंड राग येतो, तेव्हा तो राग त्या घटनेपुरता नसतो.
तो अनेकदा दडपलेल्या इच्छांचा परिणाम असतो.
आपण “नको” म्हणू शकत नाही, “पुरे” म्हणू शकत नाही, तेव्हा मनातली इच्छा म्हणजे स्वतःसाठी उभं राहण्याची गरज, रागाच्या रूपात बाहेर पडते. मानसशास्त्रात याला displaced anger असं म्हटलं जातं.
८. सर्जनशीलतेच्या माध्यमातून
लेखन, चित्रकला, संगीत, नृत्य, फोटोग्राफी हे गुप्त इच्छांसाठी सुरक्षित मार्ग असू शकतात.
काही लोक प्रेमाबद्दल लिहितात, पण प्रत्यक्षात ते प्रेम व्यक्त करू शकत नाहीत.
काही लोक दुःखद गाणी ऐकतात कारण मनातलं दुःख कोणी ऐकत नाही.
संशोधन सांगतं की सर्जनशीलता ही दडपलेल्या भावनांना आरोग्यदायी मार्ग देऊ शकते.
९. शरीराच्या लक्षणांतून
मनातल्या इच्छा दडपल्या गेल्या तर शरीर त्यावर प्रतिक्रिया देऊ शकतं.
सतत डोकेदुखी, पोटाचे त्रास, थकवा, झोप न लागणं यामागे कधी कधी भावनिक इच्छा अपूर्ण राहिलेल्या असतात. याला psychosomatic symptoms म्हणतात. म्हणजेच मन बोलू शकत नाही, तेव्हा शरीर बोलायला लागतं.
१०. स्वतःशी असलेल्या संवादातून
आपण स्वतःशी काय बोलतो, स्वतःबद्दल काय विचार करतो, यातूनही गुप्त इच्छा दिसतात.
“मला असं असायला हवं होतं,” “मी असं केलं असतं तर…” ही वाक्यं अपूर्ण इच्छांची खूण असतात.
संशोधन सांगतं की स्वतःशी प्रामाणिक संवाद ठेवल्यास या इच्छांना समजून घेता येतं.
शेवटचं महत्त्वाचं
गुप्त इच्छा असणं चुकीचं नाही. त्या दडपून टाकण्यापेक्षा समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
प्रत्येक इच्छा पूर्ण करणं गरजेचं नसतं, पण ती आहे हे मान्य करणं मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक असतं.
जेव्हा आपण आपल्या आतल्या इच्छांकडे शांतपणे पाहतो, तेव्हा त्या आपल्यावर नियंत्रण ठेवत नाहीत. उलट आपणच आपल्या आयुष्यावर अधिक सजगपणे निर्णय घेऊ शकतो.
मन समजून घेणं म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक होणं. आणि ही प्रामाणिकता हळूहळू आपल्याला अधिक संतुलित, शांत आणि स्वतःशी जुळलेलं आयुष्य जगायला मदत करते.
धन्यवाद.