आपण रस्त्यावर चालताना, एखादं काम करताना किंवा विचारात असताना स्वतःशीच काहीतरी बोलत असतो. कधी मनातल्या मनात, तर कधी ओठांवर शब्द येतात. अशा वेळी आजूबाजूचे लोक लगेच निष्कर्ष काढतात, हा माणूस वेडा तर नाही ना? समाजात स्वतःशी बोलणं म्हणजे विचित्र वागणूक अशी समजूत पक्की आहे. पण मानसशास्त्र या विषयाकडे वेगळ्या नजरेनं पाहतं. संशोधन सांगतं की स्वतःशी पुटपुटणं हे नेहमीच नकारात्मक नसून अनेकदा ते बुद्धिमत्तेचं, आत्मनियंत्रणाचं आणि मेंदूच्या कार्यक्षमतेचं लक्षण असू शकतं.
मानसशास्त्रात याला “सेल्फ टॉक” असं म्हणतात. सेल्फ टॉक म्हणजे आपण स्वतःला दिलेल्या सूचना, प्रश्न, समजावण्या किंवा प्रोत्साहन. लहान मुलांना पाहिलं तर हे अधिक स्पष्ट दिसतं. मुलं खेळताना मोठ्याने स्वतःशी बोलतात. “आता हा ब्लॉक इथे ठेवायचा”, “नाही, असं नाही जमणार” असं ते स्वतःलाच सांगतात. प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ व्हायगॉट्स्की यांनी सांगितलं की लहानपणीचं हे मोठ्याने बोलणं हळूहळू आतल्या विचारांमध्ये रूपांतरित होतं. म्हणजेच प्रौढ माणूस जो आतून विचार करतो, तोच प्रक्रियेचा पुढचा टप्पा आहे.
संशोधनातून असं आढळून आलं आहे की स्वतःशी बोलणं मेंदूला माहिती प्रक्रिया करण्यात मदत करतं. एखादं कठीण काम करताना आपण जेव्हा पुटपुटतो, तेव्हा मेंदू लक्ष केंद्रित करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षा देताना काही विद्यार्थी प्रश्न वाचून हळूच स्वतःशी बोलतात. “पहिला मुद्दा लक्षात ठेवायचा, मग उदाहरण द्यायचं.” हे वेडेपणाचं नाही, तर मेंदूची कार्यपद्धत आहे. अशा सेल्फ टॉकमुळे स्मरणशक्ती सुधारते आणि चुका कमी होतात.
खेळाडूंच्या बाबतीत तर हे फार ठळकपणे दिसतं. अनेक आंतरराष्ट्रीय खेळाडू स्वतःशी बोलतात. “फोकस ठेव”, “शांत राहा”, “हे जमणार आहे” अशा वाक्यांचा वापर ते करतात. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की सकारात्मक सेल्फ टॉकमुळे आत्मविश्वास वाढतो, तणाव कमी होतो आणि कामगिरी सुधारते. म्हणजेच स्वतःशी बोलणं हे मानसिक ताकद वाढवण्याचं साधन ठरू शकतं.
मग प्रश्न येतो, हे वेडेपणाचं कधी ठरतं? मानसशास्त्र याचं स्पष्ट उत्तर देतं. स्वतःशी बोलणं जर वास्तवापासून पूर्णपणे तुटलेलं असेल, म्हणजे आवाज ऐकू येणं, काल्पनिक व्यक्तींशी संवाद साधणं, किंवा त्या संवादामुळे दैनंदिन जीवन विस्कळीत होणं, तर ती वेगळी बाब आहे. अशा वेळी मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला गरजेचा असतो. पण साधं पुटपुटणं, स्वतःला सूचना देणं, विचार स्पष्ट करण्यासाठी बोलणं, हे मानसिक आजाराचं लक्षण नाही.
खरं तर उच्च बुद्धिमत्ता असलेल्या लोकांमध्ये सेल्फ टॉक जास्त दिसून येतो, असं काही संशोधन सूचित करतं. कारण असे लोक आपल्या विचारांवर सतत काम करत असतात. ते समस्या सोडवताना वेगवेगळ्या शक्यता तपासतात. स्वतःशी बोलणं म्हणजे त्या विचारप्रक्रियेला बाहेर काढणं. त्यामुळे गोंधळ कमी होतो आणि निर्णय स्पष्ट होतो.
भावनिक पातळीवरही स्वतःशी बोलणं उपयोगी ठरतं. जेव्हा आपण दुःखी, रागावलेले किंवा घाबरलेले असतो, तेव्हा स्वतःशी शांतपणे बोलल्याने भावना नियंत्रित होतात. “थोडं शांत हो”, “हे सगळं तात्पुरतं आहे” अशा वाक्यांमुळे मेंदूला सुरक्षिततेचा संदेश मिळतो. मानसशास्त्रात याला इमोशनल रेग्युलेशन म्हटलं जातं. म्हणजे भावना दडपून न ठेवता, त्यांना योग्य दिशा देणं.
आजच्या काळात सतत बाहेरून येणाऱ्या आवाजांमध्ये आपला स्वतःचा आवाज हरवतो. अशा वेळी स्वतःशी संवाद साधणं हे आत्मजाणीवेचं लक्षण आहे. ज्यांना स्वतःशी बोलता येतं, ते स्वतःला अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखतात. त्यांना आपली भीती, मर्यादा आणि ताकद समजते. त्यामुळे निर्णय घेताना ते इतरांवर कमी अवलंबून राहतात.
समाजाने मात्र या सवयीला चुकीच्या नजरेनं पाहू नये. प्रत्येक वेळी पुटपुटणं म्हणजे वेडेपणा नाही. उलट, अनेक वेळा ते मानसिक आरोग्य टिकवून ठेवण्याचं साधन असतं. फरक इतकाच आहे की आपण स्वतःशी कसं बोलतो. सतत नकारात्मक, स्वतःला कमी लेखणारं बोलणं नुकसानकारक ठरू शकतं. पण वास्तववादी, प्रोत्साहन देणारं आणि मार्गदर्शन करणं बोलणं हे फायदेशीर ठरतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. माणूस हा विचार करणारा प्राणी आहे. विचार शब्दांशिवाय पूर्ण होत नाहीत. कधी हे शब्द मनात राहतात, कधी ओठांवर येतात. त्यामुळे स्वतःशी पुटपुटणं हे ना वेडेपणाचं ठोस लक्षण आहे, ना काहीतरी लपवण्यासारखं. योग्य मर्यादेत, योग्य पद्धतीनं केलं तर ते बुद्धिमत्तेचं, आत्मनियंत्रणाचं आणि मानसिक समतोलाचं चिन्ह ठरू शकतं.
धन्यवाद.