मानसशास्त्र सांगतं की माणूस बोलण्याआधीच खूप काही सांगत असतो. शब्द येण्याआधी चेहरा बोलतो. चेहऱ्यावरचे हावभाव म्हणजे मनातल्या भावनांची थेट झलक असते. आपण कधी म्हणतो, “काहीतरी बरोबर नाही वाटत,” किंवा “तो हसतोय पण आनंदी नाही.” हे सगळं आपण चेहऱ्याकडे पाहूनच ओळखतो. मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार माणसाच्या मूलभूत भावना जगभर सारख्या पद्धतीने चेहऱ्यावर व्यक्त होतात. भाषा, संस्कृती वेगळी असली तरी हावभावांची मुळं जवळजवळ समान असतात.
मानसशास्त्रज्ञ पॉल एकमन यांनी या विषयावर मोठं काम केलं. त्यांनी सांगितलं की सहा मूलभूत भावना अशा आहेत ज्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसतात. आनंद, दुःख, राग, भीती, आश्चर्य आणि किळस. या भावना माणूस मुद्दाम शिकत नाही. त्या नैसर्गिकरित्या व्यक्त होतात. लहान बाळालाही शब्द येत नाहीत, पण त्याच्या चेहऱ्यावरून आपण त्याची अवस्था ओळखतो. याचा अर्थ भावना आणि चेहऱ्याचे स्नायू यांच्यात खोल संबंध आहे.
आनंदाची भावना ओळखणं तुलनेने सोपं असतं. खरी आनंदी हसू डोळ्यांपर्यंत पोहोचतं. गाल वर जातात, डोळ्यांच्या कोपऱ्याजवळ हलक्या रेषा दिसतात. मानसशास्त्रात याला “खरं हसू” असं म्हटलं जातं. बनावटी हसण्यात फक्त ओठ हलतात, पण डोळे तस्सेच राहतात. त्यामुळे समोरचा खरोखर आनंदी आहे की फक्त औपचारिक हसतोय, हे लक्षात येऊ शकतं.
दुःखाच्या वेळी चेहरा थोडा खाली झुकलेला असतो. भुवया मधोमध एकत्र येतात, डोळे थोडे पाणावलेले दिसतात. ओठ सैल पडलेले किंवा खाली वळलेले असतात. अनेकदा माणूस दुःख लपवायचा प्रयत्न करतो, पण चेहऱ्याचे सूक्ष्म बदल ते उघड करतात. मानसशास्त्र सांगतं की दीर्घकाळ दडपलेलं दुःख चेहऱ्यावर कायमची थकवा, निराशा अशी छाया आणू शकतं.
राग ही भावना चेहऱ्यावर पटकन दिसते. भुवया खाली येतात, डोळे मोठे किंवा रोखलेले दिसतात, जबडा घट्ट झालेला असतो. ओठ घट्ट आवळलेले किंवा किंचित उघडे असतात. संशोधनानुसार रागाच्या वेळी शरीर ताण घेतं, कारण ते लढण्यासाठी किंवा विरोधासाठी तयार होतं. त्यामुळे चेहऱ्यावरचा ताण सहज ओळखता येतो.
भीतीच्या वेळी चेहऱ्यावर वेगळेच संकेत दिसतात. डोळे मोठे उघडतात, भुवया वर जातात, तोंड किंचित उघडं राहतं. हा हावभाव मेंदूचा धोका ओळखण्याचा भाग आहे. भीतीमुळे माणूस आजूबाजूचं जास्त पाहू लागतो, म्हणून डोळे मोठे होतात. अनेकदा ही भावना काही सेकंदांसाठीच चेहऱ्यावर दिसते, पण ती खूप स्पष्ट असते.
आश्चर्य आणि भीती यांच्यात थोडंसं साम्य असतं, पण फरकही असतो. आश्चर्याच्या वेळी भुवया वर जातात, डोळे मोठे होतात, तोंड उघडतं. पण यात ताण कमी असतो. आश्चर्य हे क्षणिक असतं. लगेच त्याचं रूपांतर आनंद, भीती किंवा गोंधळात होतं. म्हणून आश्चर्याचा हावभाव फार वेळ टिकत नाही.
किळस ही भावना नाक आणि ओठांभोवती जास्त दिसते. नाक थोडं आकसतं, वरचा ओठ वर उचलला जातो. हा हावभाव शरीराला नको असलेली गोष्ट दूर ठेवण्यासाठी तयार झाला आहे. संशोधनानुसार किळस ही भावना फक्त वास किंवा चव यापुरती मर्यादित नसून नैतिक गोष्टींवरही लागू होते. एखादी गोष्ट “घाण” वाटली तरी चेहऱ्यावर तोच हावभाव दिसतो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक हावभाव मोठा आणि स्पष्ट असेलच असं नाही. मानसशास्त्रात “मायक्रो एक्स्प्रेशन्स” असा शब्द आहे. हे अतिशय सूक्ष्म आणि क्षणिक हावभाव असतात, जे एक सेकंदापेक्षाही कमी वेळ टिकतात. माणूस भावना लपवायचा प्रयत्न करतो, पण मेंदू आधी प्रतिक्रिया देतो. त्यामुळे हे छोटे संकेत चेहऱ्यावर उमटतात. सरावाने आणि निरीक्षणाने ते ओळखता येतात.
चेहऱ्यावरून भावना ओळखताना संदर्भ समजणं खूप गरजेचं आहे. एकाच हावभावाचा अर्थ प्रत्येक वेळी सारखा नसतो. थकवा, आजारपण, ताण यामुळेही चेहरा वेगळा दिसू शकतो. त्यामुळे फक्त चेहऱ्यावरून लगेच निष्कर्ष काढणं योग्य नाही. मानसशास्त्र सांगतं की चेहरा, आवाजाचा टोन, शरीराची ठेवण आणि परिस्थिती हे सगळं एकत्र पाहिलं पाहिजे.
संवेदनशीलतेने पाहिलं तर चेहऱ्यावरील हावभाव ओळखणं हे नात्यांसाठी फार उपयोगी ठरतं. समोरचा काय बोलतोय यापेक्षा तो कसा दिसतोय यावर लक्ष दिलं तर अनेक गैरसमज टाळता येतात. विशेषतः मुलं, वृद्ध, किंवा ज्यांना भावना शब्दांत मांडणं अवघड जातं, त्यांच्यासाठी हे खूप महत्त्वाचं ठरतं.
संशोधन असंही सांगतं की आपण जितके स्वतःच्या भावनांशी जोडलेले असतो, तितकं आपल्याला इतरांचे हावभाव समजायला सोपं जातं. म्हणजेच भावनिक समजूतदारपणा वाढवला तर चेहऱ्यावरून भावना ओळखण्याची क्षमता आपोआप सुधारते.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. चेहरा खोटं कमी बोलतो, पण तो संपूर्ण सत्यही सांगेलच असं नाही. त्यामुळे हावभाव हे संकेत म्हणून वापरावेत, निकाल म्हणून नाही. समजून घेण्यासाठी, सहानुभूती ठेवण्यासाठी आणि नात्यांतला संवाद सुधारण्यासाठी त्यांचा उपयोग केला तरच मानसशास्त्राचा खरा अर्थ उलगडतो.
धन्यवाद.