आपल्या आयुष्यात एक टप्पा असा येतो, जिथे आपण नकळत कोणावर तरी अवलंबून राहू लागतो. आर्थिक आधार, भावनिक आधार, निर्णय घेण्यासाठीचा आधार किंवा फक्त सुरक्षिततेची भावना. सुरुवातीला हे स्वाभाविक वाटतं. माणूस सामाजिक प्राणी आहे, तो एकमेकांवर अवलंबून असतोच. पण मानसशास्त्र सांगतं की जेव्हा अवलंबित्व सवय बनतं, तेव्हा ते आत्मविश्वास आणि स्वातंत्र्य हळूहळू कमकुवत करतं.
मानसशास्त्रीय संशोधनात self-efficacy म्हणजेच स्वतःवर असलेला विश्वास खूप महत्त्वाचा मानला जातो. अल्बर्ट बँड्युरा या मानसशास्त्रज्ञाने सांगितलं की, एखादी व्यक्ती स्वतः काही करू शकते हा विश्वास जितका मजबूत असतो, तितकी ती व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या सक्षम असते. जेव्हा आपण लहान गोष्टी स्वतः सुरू करतो, निर्णय घेतो आणि त्याची जबाबदारी स्वीकारतो, तेव्हा हा विश्वास वाढत जातो. याउलट, सतत कुणाच्या आधारावर जगण्याची सवय लागली की स्वतःवरचा विश्वास कमी होतो.
अनेक लोक असं म्हणतात की परिस्थिती योग्य झाली की आपण काहीतरी सुरू करू. पैसा जमला की, वेळ मिळाला की, कोणीतरी साथ दिली की. पण संशोधन सांगतं की परफेक्ट परिस्थिती कधीच येत नाही. मेंदू सुरक्षिततेला प्राधान्य देतो, म्हणून तो नेहमी कारणं शोधतो. ही मानसिक प्रक्रिया avoidance म्हणून ओळखली जाते. म्हणजेच अपयशाची भीती टाळण्यासाठी आपण सुरुवातच टाळतो. पण हीच टाळाटाळ पुढे जाऊन अवलंबित्व वाढवते.
स्वतःचं काहीतरी सुरू करणं म्हणजे लगेच मोठा व्यवसाय किंवा मोठं यश नाही. मानसशास्त्रात small wins या संकल्पनेवर भर दिला जातो. लहान लहान पावलं घेतली, छोट्या जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या, तर मेंदूला यशाचा अनुभव मिळतो. हा अनुभव dopamine नावाचं रसायन सक्रिय करतो, ज्यामुळे प्रेरणा वाढते. हळूहळू आपण अधिक आत्मनिर्भर होतो.
भावनिक अवलंबित्व हा एक वेगळा मुद्दा आहे. अनेक वेळा आपण एका व्यक्तीवर इतके अवलंबून होतो की तिच्या उपस्थितीशिवाय आपण अस्वस्थ होतो. attachment theory नुसार, लहानपणी मिळालेल्या नात्यांच्या अनुभवामुळे प्रौढपणी आपण नात्यांमध्ये कसं वागतो हे ठरतं. पण चांगली गोष्ट अशी आहे की मेंदू बदलू शकतो. स्वतःचा वेळ, स्वतःच्या आवडी, स्वतःची ओळख तयार केली की भावनिक अवलंबित्व कमी होतं.
आर्थिक अवलंबित्वाबाबतही हेच लागू होतं. संशोधन सांगतं की आर्थिक स्वातंत्र्यामुळे व्यक्तीचा आत्मसन्मान वाढतो. स्वतः कमावलेला पैसा फक्त गरजा भागवत नाही, तर निर्णय घेण्याचं स्वातंत्र्य देतो. म्हणूनच अगदी लहान पातळीवर का होईना, स्वतःचं काही सुरू करणं महत्त्वाचं ठरतं. फ्रीलान्स काम, छोटा व्यवसाय, कौशल्यावर आधारित सेवा किंवा सर्जनशील उपक्रम, काहीही असू शकतं.
मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही आत्मनिर्भरता फायदेशीर ठरते. संशोधनात दिसून आलं आहे की ज्या व्यक्ती स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण असल्याची भावना ठेवतात, त्यांच्यात anxiety आणि depression चे प्रमाण तुलनेने कमी असते. याला locus of control म्हणतात. जेव्हा नियंत्रण बाहेरच्या लोकांवर किंवा परिस्थितीवर आहे असं वाटतं, तेव्हा असहाय्यतेची भावना वाढते. पण स्वतः काहीतरी सुरू केल्याने ही भावना कमी होते.
अनेक लोक अपयशाची भीती व्यक्त करतात. पण मानसशास्त्र सांगतं की अपयश हा शिकण्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. growth mindset या संकल्पनेनुसार, चुका म्हणजे अपयश नसून शिकण्याची संधी असते. लवकर अपयश आलं तर लवकर शिकता येतं. पण सुरुवातच केली नाही, तर शिकण्याची संधीच मिळत नाही.
स्वतःचं काहीतरी सुरू केल्याने निर्णयक्षमता सुधारते. आपण काय करायचं, कधी करायचं, कसं करायचं हे ठरवताना मेंदू अधिक सक्रिय होतो. executive functions मजबूत होतात. या क्षमता फक्त कामापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर आयुष्याच्या इतर क्षेत्रांतही उपयोगी पडतात.
समाजात अनेकदा सुरक्षित मार्गाचं कौतुक केलं जातं. स्थिर नोकरी, ठरलेला पगार, ठरलेली भूमिका. पण मानसशास्त्र सांगतं की सुरक्षिततेच्या अति शोधामुळे व्यक्तीची क्षमता दडपली जाते. सुरक्षिततेसोबत थोडी अनिश्चितता स्वीकारली की व्यक्ती अधिक लवचिक बनते. resilience म्हणजेच मानसिक ताकद वाढते.
स्वतःचं काहीतरी सुरू करण्याचा आणखी एक फायदा म्हणजे स्वतःची ओळख तयार होते. आपण फक्त कुणाचा मुलगा, मुलगी, कर्मचारी किंवा जोडीदार न राहता, स्वतः म्हणून उभे राहतो. ही ओळख इतरांवर अवलंबून नसते. त्यामुळे नाती अधिक संतुलित होतात. गरजेपोटी नव्हे, तर निवडीने नाती टिकतात.
शेवटी मानसशास्त्र हेच सांगतं की अवलंबित्व पूर्णपणे टाळता येणार नाही, आणि ते आवश्यकही नाही. पण संपूर्ण आयुष्य दुसऱ्यांच्या आधारावर जगणं मानसिकदृष्ट्या हानिकारक ठरू शकतं. म्हणूनच कोणावर तरी पूर्णपणे अवलंबून राहण्याची वेळ येण्याआधीच, स्वतःचं काहीतरी सुरू करणं गरजेचं आहे. ते लहान असो, अपूर्ण असो, सुरुवातीला गोंधळलेलं असो. पण ते तुमचं असावं. कारण स्वतः उभं राहण्याचा अनुभवच माणसाला खऱ्या अर्थाने मजबूत बनवतो.
धन्यवाद.