भावना नसत्या तर मानवी जीवन कसं असतं, हा प्रश्न ऐकायला कल्पनाविलासासारखा वाटतो. पण मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स या दोन्ही क्षेत्रांनी या प्रश्नावर बरंच संशोधन केलं आहे. कारण भावना म्हणजे केवळ रडणं, हसणं किंवा रागावणं नाही. भावना म्हणजे निर्णय, नाती, नैतिकता आणि आयुष्याला अर्थ देणारी एक मूलभूत प्रणाली आहे.
समजा माणसाला भावना नसत्या. म्हणजे आनंद नाही, दुःख नाही, भीती नाही, प्रेम नाही, अपराधभाव नाही. अशा अवस्थेत माणूस बाहेरून जिवंत दिसेल, पण आतून तो एक प्रकारचा यांत्रिक जीव असेल. संशोधन सांगतं की भावना नसलेला मेंदू निर्णय घेण्यात फारच कमकुवत ठरतो. अमेरिकन न्यूरोलॉजिस्ट अँटोनियो डॅमासिओ यांनी अभ्यासलेल्या काही रुग्णांमध्ये भावना प्रक्रिया करणारा मेंदूचा भाग खराब झाला होता. हे लोक अत्यंत हुशार होते, गणित, लॉजिक सगळं जमायचं. पण अगदी साधा निर्णय, जसं की कोणता कपडा घालायचा किंवा कोणती नोकरी स्वीकारायची, यासाठी ते तासन्तास अडकून पडायचे. कारण निर्णयासाठी भावना आवश्यक असतात.
भावना नसत्या तर माणूस योग्य आणि अयोग्य यात फरक करू शकला नसता. नैतिकता ही केवळ नियमांवर चालत नाही, ती भावनांवर आधारलेली असते. एखाद्याला दुखावल्यावर अपराधभाव वाटतो, म्हणून आपण पुन्हा तसं वागत नाही. एखाद्याच्या वेदना पाहून करुणा वाटते, म्हणून आपण मदत करतो. भावना नसतील तर दुसऱ्याच्या वेदनेशी आपला काहीही संबंध राहणार नाही. अशा समाजात सहानुभूती, दया, माया या संकल्पनाच नष्ट झाल्या असत्या.
नात्यांचं काय झालं असतं, हा विचार आणखीन अस्वस्थ करणारा आहे. प्रेम, जिव्हाळा, आपुलकी, ओढ या सगळ्या भावना आहेत. भावना नसतील तर आई-बाळाचं नातं फक्त जैविक व्यवहार उरेल. पती-पत्नी, मित्र, कुटुंब या सगळ्या नात्यांचा गाभाच रिकामा होईल. संशोधन सांगतं की माणूस सामाजिक प्राणी आहे, आणि भावना या सामाजिक बंधांची सिमेंट आहेत. त्या नसतील तर माणसं एकत्र राहतील, पण जोडलेली नसतील.
भय ही भावना अनेकांना नकोशी वाटते. पण मानसशास्त्र सांगतं की भय नसतं तर माणूस जिवंतच राहिला नसता. आग, उंची, वेग, हिंसा यांची भीती आपल्याला सावध करते. भावना नसलेल्या व्यक्ती धोक्याची जाणीव न ठेवता स्वतःला सतत संकटात ढकलल्या असत्या. काही मानसिक आजारांमध्ये, जसं की सायकोपॅथी, भीती आणि अपराधभाव कमी असतो. अशा व्यक्ती समाजासाठी धोकादायक ठरतात, हे संशोधनातून स्पष्ट झालं आहे.
आनंद नसता तर आयुष्याला प्रेरणाच उरली नसती. आपण शिकतो, मेहनत करतो, स्वप्न पाहतो, कारण त्यातून आनंद मिळेल अशी अपेक्षा असते. डोपामिन नावाचं रसायन मेंदूत आनंदाची भावना निर्माण करतं आणि तेच आपल्याला पुढे जाण्यास प्रवृत्त करतं. भावना नसतील तर प्रयत्न करण्यामागचं कारणच संपेल. माणूस केवळ जगण्यासाठी जगेल, जगण्याचा उत्साह नाहीसा होईल.
दुःख ही भावना लोक टाळू इच्छितात. पण मानसशास्त्र सांगतं की दुःखाशिवाय माणूस परिपक्व होत नाही. अपयश, नुकसान, विरह यातूनच आत्मचिंतन, समज आणि बदल घडतो. भावना नसतील तर माणूस चुकांमधून शिकणारच नाही. चूक झाली तरी काही वाटणार नाही, त्यामुळे सुधारणा होणार नाही. प्रगती थांबेल.
सर्जनशीलतेचं काय झालं असतं, याचाही विचार महत्त्वाचा आहे. कविता, संगीत, कला, साहित्य या सगळ्यांचा उगम भावनांमध्ये आहे. संशोधन सांगतं की सर्जनशीलता आणि भावना यांचा अतिशय जवळचा संबंध आहे. भावना नसतील तर माणूस कल्पनाशक्ती गमावेल. जग रंगहीन, नीरस आणि सपाट होईल.
मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही भावना अत्यावश्यक आहेत. भावना दाबून टाकणं किंवा जाणवू न देणं हे अनेक मानसिक समस्यांचं मूळ ठरतं. भावना नसतील तर तणाव जाणवणार नाही, पण तो साठत जाईल आणि शरीरावर परिणाम करेल. अनेक संशोधनांतून दिसतं की भावना व्यक्त न झाल्या तर त्या शरीराच्या आजारांत रूपांतरित होतात.
थोडक्यात सांगायचं तर भावना नसलेलं मानवी जीवन कार्यक्षम दिसेल, पण अर्थहीन असेल. माणूस चालेल, बोलेल, काम करेल, पण आतून रिकामा असेल. भावना म्हणजे कमजोरी नाही, तर मानवी अस्तित्वाची ताकद आहे. त्या आपल्याला जोडतात, शिकवतात, वाचवतात आणि पुढे नेतात. म्हणूनच मानसशास्त्र असं सांगतं की भावना नसलेलं जीवन हे जीवनच नाही, तर केवळ एक चालू असलेली यंत्रणा आहे.
धन्यवाद.