वाईट सवयी बदलण्यापेक्षा त्या तयारच होऊ देऊ नका, हा विचार ऐकायला साधा वाटतो, पण मानसशास्त्रात तो खूप खोल आहे. संशोधन सांगतं की सवय बदलणं हे मेंदूसाठी सर्वात अवघड कामांपैकी एक आहे, तर नवीन सवय तयार होऊ न देणं तुलनेने सोपं असतं. कारण एकदा सवय तयार झाली की ती केवळ वर्तन राहत नाही, ती मेंदूची स्वयंचलित प्रक्रिया बनते.
मानवी मेंदूला ऊर्जा वाचवायची सवय असते. म्हणून तो पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या कृतींना शॉर्टकट बनवतो. उदाहरणार्थ, सकाळी उठल्यावर मोबाईल हातात घेणं, तणाव आला की गोड खाणं, कंटाळा आला की सोशल मीडिया स्क्रोल करणं. सुरुवातीला हे छोटे निर्णय असतात, पण काही आठवड्यांतच मेंदू त्याला सवय म्हणून स्वीकारतो. त्यानंतर त्या कृतीसाठी विचार करावा लागत नाही. मेंदू आपोआप तिथे जातो.
संशोधनात असं आढळतं की सवय तयार होण्यासाठी सरासरी 21 ते 66 दिवस लागतात. पण एकदा ती तयार झाली की ती मोडण्यासाठी अनेक महिने किंवा वर्षंही लागू शकतात. कारण सवयी मेंदूच्या बासल गॅंग्लिया या भागात साठवल्या जातात, जो भाग निर्णय, भावना आणि स्मृती यांच्याशी जोडलेला असतो. त्यामुळे वाईट सवय सोडताना फक्त इच्छाशक्ती पुरेशी ठरत नाही.
यामुळेच मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की वाईट सवय बदलण्यापेक्षा ती तयारच होऊ न देणं जास्त शहाणपणाचं आहे. याची सुरुवात होते जागरूकतेपासून. आपण दिवसभरात काय करतो, कधी करतो आणि का करतो, याकडे लक्ष दिलं तर अनेक सवयी अंकुरातच ओळखता येतात. उदाहरणार्थ, प्रत्येक वेळी ताण आला की चिडचिड होते का, की फोन हातात जातो का, की एखादी व्यक्ती लगेच दोष देऊ लागते का. हे लक्षात आलं की सवय तयार होण्याआधीच आपण थांबू शकतो.
संशोधनात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली जाते, ती म्हणजे सवयी ट्रिगरवर अवलंबून असतात. ट्रिगर म्हणजे एखादी भावना, वेळ, जागा किंवा व्यक्ती. उशिरा रात्री एकटेपणा जाणवला की नको असलेले विचार येणं, ऑफिसमध्ये विशिष्ट व्यक्ती भेटली की चिडचिड होणं, हे सगळं ट्रिगरमुळे घडतं. जर आपण ट्रिगर ओळखले आणि त्यापासून स्वतःला दूर ठेवलं, तर सवय तयारच होत नाही.
उदाहरणार्थ, जर मोबाईलची सवय लागू नये असं वाटत असेल, तर झोपताना मोबाईल उशीजवळ ठेवू नका. कारण दृश्य ट्रिगर मेंदूला लगेच कृतीकडे ढकलतो. मानसशास्त्रात याला environment design म्हणतात. म्हणजे स्वतःभोवतीचं वातावरण असं तयार करणं की वाईट सवयींना जागाच मिळू नये.
संशोधन असंही सांगतं की थकवा आणि ताण हे वाईट सवयींचे सर्वात मोठे मित्र आहेत. जेव्हा माणूस मानसिकदृष्ट्या थकलेला असतो, तेव्हा मेंदू चांगले निर्णय घेण्याऐवजी सोपे आणि त्वरित समाधान देणारे पर्याय निवडतो. म्हणूनच जास्त ताणाच्या काळात लोकांना धूम्रपान, जंक फूड, आळस किंवा रागाच्या सवयी लागतात. जर आपण वेळेवर विश्रांती, झोप आणि भावनिक आधार दिला, तर वाईट सवयी तयार होण्याची शक्यता कमी होते.
बालपण आणि किशोरवयात सवयी तयार होण्याचा वेग जास्त असतो. त्यामुळे मानसशास्त्रज्ञ पालकांना सांगतात की मुलांच्या छोट्या वर्तनाकडे दुर्लक्ष करू नका. सतत खोटं बोलणं, जबाबदारी टाळणं, भावना दाबून ठेवणं, या सगळ्या सवयी पुढे मोठ्या समस्यांचं रूप घेतात. त्या बदलण्याऐवजी सुरुवातीलाच योग्य मार्गदर्शन केलं तर व्यक्तिमत्त्व अधिक संतुलित तयार होतं.
प्रौढ आयुष्यातही हेच लागू होतं. एखादी गोष्ट “आत्ताच चालेल” असं म्हणून दुर्लक्ष केली, तर तीच पुढे सवय बनते. उशिरा झोपणं, सतत स्वतःला कमी लेखणं, प्रत्येक गोष्टीत तुलना करणं, हे सगळं सुरुवातीला किरकोळ वाटतं. पण कालांतराने ते मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम करतं.
मानसशास्त्रात self-control पेक्षा self-awareness ला जास्त महत्त्व दिलं जातं. कारण नियंत्रण थकवणारं असतं, पण जागरूकता नैसर्गिक असते. जेव्हा तुम्ही स्वतःला ओळखता, तेव्हा अनेक वाईट सवयी आपोआपच तयार होत नाहीत. कारण तुम्ही आधीच स्वतःला थांबवता.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःशी कठोर होणं टाळा. एखादी वाईट सवय तयार झालीच, तर स्वतःला दोष देणं उपयोगाचं नाही. पण शक्य असेल तेव्हा पुढच्या वेळी ती सवय तयार होऊ नये यासाठी परिस्थिती बदला. कारण मानसशास्त्र सांगतं की माणूस परिस्थितीचा गुलाम असतो, इच्छाशक्तीचा नाही.
म्हणूनच आयुष्यात मोठे बदल करण्यापेक्षा छोट्या सवयींकडे लक्ष द्या. वाईट सवयी मोडण्यात आयुष्य खर्च करण्यापेक्षा, त्या तयारच होऊ न देणं हेच मानसिक आरोग्यासाठी आणि आयुष्याच्या गुणवत्तेसाठी सर्वात प्रभावी उपाय आहे.
धन्यवाद.