जुने गाणे कानावर पडले की अचानक मन थांबतं. डोळ्यांसमोर बालपण उभं राहतं. कधी घरातला रेडिओ, कधी शेजारच्या घरातून येणारा कॅसेट प्लेअरचा आवाज, कधी शाळेतल्या सहलीत बसमध्ये लागलेलं तेच गाणं. प्रश्न असा पडतो की एवढ्या वर्षांनंतरही एक गाणं इतक्या स्पष्ट आठवणी कशा जाग्या करतं?
मानसशास्त्र सांगतं की संगीत आणि स्मृती यांचा संबंध खूप खोल आहे. आपल्या मेंदूत स्मृती जिथे साठवल्या जातात, त्या भागाला “हिपोकॅम्पस” म्हणतात. भावनांशी संबंधित भागाला “अमिग्डाला” म्हणतात. संगीत ऐकताना हे दोन्ही भाग एकाच वेळी सक्रिय होतात. त्यामुळे केवळ माहिती नाही, तर त्या क्षणातील भावना, वातावरण आणि आपली मनःस्थिती सगळं पुन्हा जागं होतं.
बालपणी मेंदू खूप संवेदनशील असतो. त्या काळात आपण अनुभवलेली प्रत्येक गोष्ट खोलवर साठते. घरात सतत लागणारी गाणी, सण-उत्सवात ऐकलेली गाणी, आई-वडिलांचा आवाज, हसणं, ओरडणं, सगळं मेंदूत एकत्र नोंदवलं जातं. त्यामुळे तेच गाणं पुन्हा ऐकलं की मेंदूला वाटतं, आपण पुन्हा त्याच काळात गेलो आहोत.
संशोधन असंही सांगतं की वास आणि संगीत हे दोन घटक स्मृती जाग्या करण्यात सगळ्यात प्रभावी असतात. कारण यांचा थेट संबंध भावनांशी असतो. एखादं जुनं गाणं ऐकताना आपल्याला फक्त शब्द आठवत नाहीत, तर त्या वेळचं सुरक्षितपण, निरागसपणा आणि मोकळेपणा जाणवतो. बालपणात जबाबदाऱ्या कमी असतात, चिंता कमी असते. त्यामुळे त्या काळाशी जोडलेली गाणी ऐकली की मन आपोआप शांत होतं.
जुन्या गाण्यांमुळे “भावनिक वेळप्रवास” घडतो असं मानसशास्त्रात म्हटलं जातं. म्हणजे शरीर वर्तमानात असतं, पण मन भूतकाळात जातं. मेंदू त्या आठवणी फक्त पाहत नाही, तर पुन्हा अनुभवतो. म्हणूनच कधी हसू येतं, कधी डोळ्यांत पाणी येतं.
आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पुनरावृत्ती. बालपणी काही गाणी आपण शेकडो वेळा ऐकलेली असतात. सततची पुनरावृत्ती मेंदूत मजबूत न्यूरल जोडणी तयार करते. त्यामुळे ती गाणी कधीच विसरली जात नाहीत. उलट मोठेपणी ऐकलेली गाणी इतकी खोलवर साठत नाहीत, कारण तेव्हा मेंदूवर ताण, जबाबदाऱ्या आणि विचारांचा भार जास्त असतो.
मानसशास्त्रज्ञ असंही सांगतात की जुन्या गाण्यांमुळे आपली ओळख मजबूत होते. “मी कोण आहे” याची जाणीव भूतकाळाशी जोडलेली असते. बालपणीच्या आठवणी म्हणजे आपल्या व्यक्तिमत्त्वाची मुळं. त्यामुळे ती गाणी ऐकली की आपण स्वतःशी पुन्हा जोडले जातो. आज कितीही बदल झालेला असला, तरी आत कुठेतरी तोच लहान मुलगा किंवा मुलगी जिवंत आहे, ही भावना तयार होते.
ताणतणावाच्या काळात लोक जुनी गाणी का ऐकतात, याचं उत्तरही इथेच आहे. मेंदू सुरक्षित आणि ओळखीच्या गोष्टी शोधतो. जुनी गाणी म्हणजे ओळखीचं भावनिक घर. त्यामुळे चिंता कमी होते, मन स्थिर होतं. काही संशोधनात असं दिसून आलं आहे की जुन्या आठवणी जाग्या करणाऱ्या गाण्यांमुळे हार्मोन्सचा ताण कमी होतो आणि मनाला दिलासा मिळतो.
कधी कधी मात्र जुनी गाणी दुःखही जागं करतात. एखादी व्यक्ती, घर किंवा काळ आता नसतो. तरीही ते गाणं ऐकलं की ती कमतरता प्रकर्षाने जाणवते. हेही स्वाभाविक आहे. कारण मेंदू आठवणी चांगल्या-वाईट असा फरक करत नाही, तो फक्त भावना जाग्या करतो.
एकंदरीत, जुनी गाणी ही केवळ मनोरंजन नसतात. ती आपल्या मनाची किल्ली असतात. बालपण, सुरक्षितपणा, भावना आणि ओळख या सगळ्यांना जोडणारा हा एक अद्भुत दुवा आहे. म्हणूनच कधीही एखादं जुनं गाणं ऐकताना अचानक मन भरून आलं, तर त्याला थांबवू नका. ती भावना म्हणजे तुमचं मन तुमच्याशीच संवाद साधत आहे.
धन्यवाद.