प्रार्थना केल्याने मनाला मिळणारा दिलासा हा केवळ विश्वास आहे की वास्तव, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. काही लोकांसाठी प्रार्थना म्हणजे श्रद्धेचा भाग असतो, तर काहींना ती मानसिक आधार देणारी प्रक्रिया वाटते. मानसशास्त्रीय संशोधन या विषयाकडे भावना, मेंदू आणि वर्तन यांच्या दृष्टीने पाहते. त्यामुळे हा दिलासा फक्त कल्पना आहे की त्यामागे खरोखर काही मानसिक प्रक्रिया काम करतात, हे समजून घेता येते.
मानसशास्त्र सांगते की माणसाचं मन सतत नियंत्रण आणि सुरक्षितता शोधत असतं. आयुष्यात जेव्हा अनिश्चितता, भीती, आजार, नुकसान किंवा अपयश येतं, तेव्हा मेंदू तणावात जातो. अशा वेळी प्रार्थना ही एक संरचित कृती असते. शब्द, वेळ आणि पद्धत ठरलेली असल्याने मनाला स्थैर्य मिळतं. संशोधनात असं आढळतं की नियमित प्रार्थना करणाऱ्या लोकांमध्ये ताण कमी होण्याची चिन्हं दिसतात. हृदयाचे ठोके स्थिर होतात, श्वासोच्छ्वास मंदावतो आणि शरीरातील तणावाशी संबंधित हार्मोन्स कमी होतात.
प्रार्थना ही ध्यानासारखीच प्रक्रिया आहे, असं अनेक मानसशास्त्रज्ञ मानतात. ध्यानात जसं लक्ष एका बिंदूवर केंद्रित केलं जातं, तसंच प्रार्थनेत शब्दांवर, भावनेवर किंवा ईश्वराच्या कल्पनेवर लक्ष केंद्रित केलं जातं. या एकाग्रतेमुळे मेंदूतील सतत चालणारा विचारांचा गोंधळ थांबतो. मेंदूच्या स्कॅन अभ्यासांत असं दिसून आलं आहे की प्रार्थना किंवा ध्यान करताना मेंदूचा शांततेशी संबंधित भाग अधिक सक्रिय होतो. त्यामुळे मनाला प्रत्यक्षात दिलासा मिळतो, हे केवळ भावना नसून जैविक प्रतिक्रिया देखील आहे.
काही संशोधन सामाजिक मानसशास्त्राच्या दृष्टीने प्रार्थनेचा परिणाम स्पष्ट करतं. प्रार्थना करणारी व्यक्ती एकटी नाही, अशी भावना अनुभवते. तिला वाटतं की कुणीतरी ऐकत आहे, साथ देत आहे. ही भावना माणसाच्या मूलभूत गरजेशी जोडलेली आहे. माणूस सामाजिक प्राणी असल्यामुळे भावनिक आधार मिळणं त्याच्यासाठी महत्त्वाचं असतं. प्रार्थना ही भावना देत असल्यामुळे मनावरचा भार हलका होतो.
याशिवाय प्रार्थना माणसाला आशा देते. मानसशास्त्रात आशेला खूप महत्त्व दिलं जातं. आशा असेल तर माणूस कठीण परिस्थितीला सामोरं जाण्याची ताकद मिळवतो. अनेक अभ्यास सांगतात की आशावादी लोकांमध्ये नैराश्य कमी असतं आणि मानसिक लवचिकता जास्त असते. प्रार्थना करताना भविष्यासाठी सकारात्मक अपेक्षा तयार होते. आज परिस्थिती वाईट असली तरी उद्या काहीतरी चांगलं होईल, ही भावना मनाला बळ देते.
काही लोक असा युक्तिवाद करतात की प्रार्थनेचा परिणाम हा केवळ प्लेसिबो आहे. म्हणजेच आपल्याला फायदा होईल असं वाटल्यामुळेच मनाला दिलासा मिळतो. मानसशास्त्र याला पूर्णपणे नाकारत नाही. पण प्लेसिबो प्रभाव स्वतःच एक शक्तिशाली मानसिक प्रक्रिया आहे. जर विश्वासामुळे शरीर आणि मनात सकारात्मक बदल होत असतील, तर तो परिणाम खोटा ठरत नाही. उलट तो मानवी मेंदूची ताकद दाखवतो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रार्थना समस्या सोडवते का, यापेक्षा ती समस्या सहन करण्याची क्षमता वाढवते का, हे पाहणं. संशोधनानुसार प्रार्थना करणारे लोक दुःख, आजार किंवा नुकसान यांना वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहतात. ते स्वीकारण्याची प्रक्रिया लवकर करतात. स्वीकार म्हणजे हार मानणं नाही, तर वास्तवाशी शांतपणे सामना करणं. हा मानसिक बदल माणसाच्या आरोग्यासाठी उपयोगी ठरतो.
तरीही मानसशास्त्र एक गोष्ट स्पष्ट सांगतं. प्रार्थना ही उपचारांची जागा घेऊ शकत नाही. ती औषध, समुपदेशन किंवा वैद्यकीय मदतीचा पर्याय नाही. पण ती त्यांना पूरक ठरू शकते. अनेक थेरपीमध्ये रुग्णाच्या श्रद्धा आणि मूल्यांचा सन्मान केला जातो, कारण त्यातून मानसिक बळ मिळतं.
सगळे लोक प्रार्थनेतूनच दिलासा मिळवतील असं नाही. काहींना संगीत, निसर्ग, लेखन, ध्यान किंवा संवाद यातून तोच परिणाम मिळतो. मुद्दा पद्धतीचा नसून मन शांत होण्याचा आहे. प्रार्थना ही त्या अनेक मार्गांपैकी एक मार्ग आहे.
म्हणून प्रार्थनेतून मिळणारा दिलासा हा केवळ अंधविश्वास आहे असं म्हणणं अचूक ठरणार नाही. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की त्यामागे मेंदू, भावना आणि शरीराशी जोडलेल्या प्रक्रिया काम करतात. विश्वास हा त्या प्रक्रियेला चालना देतो. त्यामुळे प्रार्थना ही वास्तवात मनाला आधार देणारी कृती ठरते, विशेषतः जेव्हा माणूस असहाय्य, घाबरलेला किंवा एकटा वाटत असतो. शेवटी, मन शांत होणं आणि आतून थोडं हलकं वाटणं, हेच त्या दिलास्याचं खऱ्या अर्थाने वास्तव आहे.
धन्यवाद.