माफ करणे हा विषय बोलायला जितका सोपा वाटतो, तितका तो प्रत्यक्षात कठीण असतो. ज्याने आपल्याला दुखावले, त्याच्याबद्दल मनात राग, निराशा किंवा कटुता येणे स्वाभाविक आहे. पण मानसशास्त्र सांगते की या भावना जरी नैसर्गिक असल्या तरी त्या जास्त काळ मनात ठेवणे शरीर आणि मनाच्या आरोग्यासाठी चांगले नसते. अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसते की दुसऱ्याला माफ करणे म्हणजे त्याचे वाईट वागणे योग्य ठरवणे नव्हे. माफ करणे म्हणजे स्वतःला त्या भावनिक ओझ्यातून मुक्त करणे.
वर्षानुवर्षे झालेल्या अभ्यासात असे आढळले की माफ करणे हे मुख्यत्वे मानसिक आरोग्यासाठी केलेले एक स्वतःचे रक्षण आहे. माफ केलेल्या व्यक्तीला त्याचा फायदा होईलच, पण त्यापेक्षा जास्त फायदा माफ करणाऱ्यालाच होतो.
राग आणि ताण यांचा मेंदूवर होणारा परिणाम
मानसशास्त्र सांगते की राग किंवा कटुता दीर्घकाळ मनात ठेवली तर ती तणाव हार्मोन्स वाढवते. Cortisol आणि Adrenaline ही ताण आणणारी रसायने शरीरात जास्त प्रमाणात तयार होतात. हे रसायन काही वेळासाठी ठीक असते, पण काळानुसार ते शरीराला थकवत जाते. रक्तदाब वाढणे, झोप कमी होणे, एकाग्रता कमी होणे, चिडचिड वाढणे अशा अनेक समस्या दिसायला लागतात.
अमेरिकेमध्ये झालेल्या एका प्रसिद्ध संशोधनानुसार, दुसऱ्याला दोषी ठरवून त्याच्याबद्दल नकारात्मक भावना ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये Stress Response खूप तीव्र आढळतो. शरीर सतत सावधानतेच्या स्थितीत राहत असल्याने मन शांत राहत नाही. उलट, माफ करायला सुरुवात करणाऱ्या लोकांचा Stress Response हळूहळू कमी होत जातो.
माफ करणे म्हणजे स्वतःवरील नियंत्रण परत मिळवणे
एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला दुखावले की आपण नकळत त्याच्या वागण्यावर प्रतिक्रिया देणारे बनतो. आपण राग, असंतोष आणि कटुतेला बांधले जातो. पण माफ करणे म्हणजे या भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची पहिली पायरी.
Positive Psychology च्या संशोधनात असे सांगितले आहे की माफ करणे म्हणजे दुसऱ्याच्या चुकीवर पडदा टाकणे नाही. हे स्वतःला भावनिक स्वातंत्र्य देण्याचा मार्ग आहे. माफ करण्याच्या प्रक्रियेत आपण म्हणतो, “घडले ते चुकीचे होते, पण यामुळे माझे मन कायम अस्वस्थ राहू नये.”
ही mindset बदलणे महत्त्वाचे आहे. कारण मनाने मोकळे झाल्यावर आपल्याला जाणवते की समोरच्या व्यक्तीपेक्षा आपणच जास्त मुक्त झालो आहोत.
माफ केल्याने शरीरातील ताण कमी का होतो?
काही संशोधनांमध्ये MRI स्कॅन वापरून एक मनोरंजक गोष्ट आढळली. जे लोक माफ करण्याचा सराव करतात, त्यांच्या मेंदूमध्ये होणारी भावनिक क्रिया शांत होत जाते. Amygdala नावाचा भाग, जो राग आणि भीतीशी संबंधित आहे, तो कमी सक्रिय होऊ लागतो. त्याचवेळी मेंदूतील भावनिक संतुलन राखणारे Neural Pathways अधिक मजबूत होतात.
यामुळे शरीराला Relaxation Response मिळते. हृदयाचा ठोका शांत होतो, श्वास स्थिर होतो आणि शरीरातील Cortisol कमी होऊ लागते. हे बदल माफ केलेल्या व्यक्तीमुळे होत नाहीत. ते बदल आपल्यातील अंतर्गत शांतीमुळे होतात.
स्वतःशी संवाद हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा
माफ करणे म्हणजे समोरच्या व्यक्तीला काहीतरी सांगणे गरजेचे नाही. अनेक वेळा माफ करणे हा अंतर्गत प्रवास असतो. काही गोष्टी आपल्याला बोलून मांडता येत नाहीत. पण मनातल्या मनात आपण त्या घटनेला वेगळा अर्थ द्यायला सुरुवात केली की बदल हळूहळू जाणवतो.
Cognitive Behavioural Therapy मध्ये सांगितले जाते की घटना दुखावणारी असते, पण त्याच वेळी तिच्याबद्दलची आपली व्याख्या आणखी दुखावणारी असू शकते. आपण स्वतःला सतत “तो मला दुखावला”, “त्याने मला कमी लेखले” असं सांगत राहिलो तर मनावरचा भार वाढतो. त्याऐवजी “घडले ते चुकीचे होते, पण मी ते मनात कायम ठेवणार नाही” असा दृष्टिकोन मन हलके करतो.
माफ केल्याने नाती सुधारतात, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे तुम्ही सुधारता
काही वेळा माफ करणे नात्यातील ताण कमी करू शकते. परंतु संशोधन सांगते की नातं सुधारलं नाही तरीही माफ करणे फायदेशीर असते. कारण माफ करणे हे दुसऱ्याच्या बदलावर अवलंबून नसते. माफ करणे हे स्वतःच्या मनाच्या स्वास्थ्यावर आधारित असते.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यातून दूर गेली असेल, पण तिच्याबद्दलची कटुता कायम मनात असेल तर ती ऊर्जा आपल्या मानसिक शांतीवर परिणाम करते. व्यक्ती नसली तरी भावना राहतात. त्या भावना हलक्या करण्यासाठी माफ करणे मदत करते.
मनातील राग सोडल्यावर जागा कशासाठी उरते?
भावना म्हणजे एक प्रकारची मानसिक जागा आहे. राग, असूया किंवा कटुता या भावना जास्त काळ मनात ठेवल्या तर त्यांना वेळ, ऊर्जा आणि लक्ष द्यावे लागते. या जागेत इतर सकारात्मक गोष्टी राहू शकत नाहीत.
जे लोक माफ करण्याची वृत्ती वाढवतात, त्यांच्यात खालील बदल दिसतात.
- विचार अधिक स्पष्ट होतात
- निर्णयक्षमता सुधारते
- छोट्या गोष्टींचा राग येत नाही
- इतरांना समजून घेण्याची क्षमता वाढते
- स्वतःबद्दलचा करुणाभाव वाढतो
या सर्व गोष्टी मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
माफ करणे म्हणजे विसरणे नसते
काहींना वाटते माफ करणे म्हणजे त्या घटनेचा पूर्ण विसर पडणे. तसे नसते. मेंदू आठवण जतन करतोच. पण माफ करणे म्हणजे त्या आठवणीला वेदनेपेक्षा शिकण्याच्या अनुभवात बदलणे. काही लोकांना वाटते की ते माफ केले तर दुसरी व्यक्ती त्याचा गैरफायदाच घेईल. पण खरे माफ करणे हे अंतर्गत असते. त्याचा वापर किंवा गैरवापर दुसरा करू शकत नाही.
माफ करण्याचा अर्थ असा असतो की त्या प्रसंगाने आपल्या मनावर इतका भार राहू नये की तो आपल्यालाच त्रास द्यावा.
माफ करण्याची प्रक्रिया हळूहळू होत जाते
माफ करणे हे एका दिवसात पूर्ण होणारे काम नसते. कधी कधी आपल्याला स्वतःलाही कळत नाही की आपण त्या घटनेतून बाहेर आलो आहोत. काही पायऱ्या या प्रक्रियेत मदत करतात.
- घटनेमुळे झालेल्या वेदना स्वीकारणे
- स्वतःला दोष देणे थांबवणे
- भावना लिहून ठेवणे
- घडले ते बदलता येणार नाही हे मान्य करणे
- स्वतःला विचारणे की राग मनात ठेवून मला काय मिळते
- हळूहळू त्या भावनेला सोडण्याचा प्रयत्न करणे
या टप्प्यांतून आपण जात राहिलो की मन स्वतःच हलके व्हायला लागते.
शेवटी माफ करणे म्हणजे स्वतःसाठी केलेली भेट
माफ करणे हे दुसऱ्यासाठी नसते, ते स्वतःसाठी असते. मनातला भार कमी झाला की विचार स्वच्छ होतात, श्वास मोकळा होतो, शरीर हलके वाटते. राग आणि कटुता सोडणे म्हणजे एक प्रकारे स्वतःला शांती देणे असते.
मानसशास्त्र सांगते की माफ करणारे लोक अधिक लवचिक असतात. त्यांच्याकडे मानसिक ऊर्जा जास्त असते. त्यांचे नाते अधिक स्वस्थ असतात आणि त्यांचा भावनिक संतुलन मजबूत असतो.
शेवटी महत्वाचे एवढेच की माफ करणे हे एक कौशल्य आहे. ते वेळ घेते. पण त्याचा फायदा नेहमीच स्वतःलाच जास्त होत असतो. दुसरा बदलणार का नाही याची चिंता करण्यापेक्षा आपण स्वतःला कसे हलके आणि मुक्त करू शकतो यावर लक्ष केंद्रित केले तर मानसिक ताण निश्चितच कमी होतो.
धन्यवाद.