एकट्याने प्रवास करणे हा एक साधा अनुभव वाटू शकतो, पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने तो व्यक्तीच्या वाढीवर खोलवर परिणाम करणारा प्रवास असतो. अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की एकट्याने केलेला प्रवास आत्मविश्वास वाढवतो, स्व-ओळख स्पष्ट करतो आणि मानसिक लवचीकता मजबूत करतो. कारण हा अनुभव बाहेरच्या जगाला पाहण्याइतकाच आतल्या जगाशी जवळीक निर्माण करतो. हा लेख एकट्याने प्रवास केल्याने आपल्यामध्ये काय बदल घडतात आणि ते मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून का महत्वाचे आहेत याबद्दल सोप्या भाषेत सांगतो.
एकट्याने प्रवास करण्याची कल्पना अनेकांसाठी धडकी भरवणारी असते. साहजिकच आहे, कारण आपण सामान्यतः सुरक्षिततेसाठी इतरांवर अवलंबून राहण्याची सवय लावून घेतलेली असते. पण जेव्हा आपण एकटे प्रवास करतो, तेव्हा आपल्या निर्णयांसाठी कोणताही आधार नसतो. आपण कुठे थांबायचे, काय खायचे, कोणत्या जागा पहायच्या, वेळ कुठे कसा वापरायचा याबद्दलचे सगळे निर्णय स्वतःलाच घ्यावे लागतात. मानसशास्त्रात याला “decision autonomy” म्हटले जाते. व्यक्ती जेव्हा स्वतःवर निर्णय घेण्याची जबाबदारी घेतो, तेव्हा त्याचा आत्मविश्वास हळूहळू मजबूत होतो.
संशोधन सांगते की जे लोक स्वतंत्र निर्णय घेतात त्यांच्यामध्ये “self efficacy” वाढते. म्हणजेच मला स्वतःवर विश्वास आहे की मी एखादी गोष्ट करू शकतो, हे जाणवते. एकट्याने प्रवास करताना आपण लहान लहान परिस्थिती हाताळतो. उदाहरणार्थ, चुकीची बस घेतली असेल तर परत योग्य मार्ग शोधणे, कुठल्याही शहरात नवीन ठिकाण ओळखणे, वेगवेगळ्या लोकांशी संवाद साधणे, अनपेक्षित प्रसंग हाताळणे. या सगळ्या गोष्टी मेंदूला सतत सांगत असतात की तू सक्षम आहेस. जितक्या वेळा हे संदेश मिळतात तितका आत्मविश्वास अधिक स्थिर बनतो.
एकट्याने प्रवास केल्यावर स्व-ओळख वाढते हेही मानसशास्त्रीयदृष्ट्या पुन्हा पुन्हा सिद्ध झाले आहे. रोजच्या जीवनात आपण कुटुंब, मित्र, ऑफिस, समाज अशा अनेक भूमिकांमध्ये गुंतलेले असतो. या भूमिका व्यक्तीची खरी ओळख धूसर करू शकतात. पण जेव्हा आपण एकटे प्रवास करतो, तेव्हा या भूमिका बाजूला पडतात. आपण कोण आहोत आणि आपल्याला खरं तर काय आवडतं हे जाणवायला सुरूवात होते. कोणत्या ठिकाणी राहणे आपल्याला आरामदायक वाटते, कोणते अन्न, कोणती ठिकाणे, कोणती शांतता किंवा कोणती गजबज आपल्याला आकर्षित करते हे निरीक्षण करताना स्व-ओळख स्पष्ट होत जाते.
मानसशास्त्रात याला “self exploration” असे म्हणतात. जेव्हा व्यक्ती परिचित वातावरणातून बाहेर पडतो, तेव्हा त्याच्या विचारांना नवा मोकळा अवकाश मिळतो. या प्रक्रियेत अनेक लोक स्वतःच्या क्षमतेची जाणीव नव्याने करतात. काहींना आपल्या भीतींशी सामना करता येतो, तर काहींना मनात दडलेली सर्जनशीलता दिसते. काही जणांना स्वतःला आवडणाऱ्या गोष्टींची जाणीव होते ज्या ते दैनंदिन जीवनात विसरलेले असतात.
एकट्याने प्रवास करण्याचा आणखी एक मानसिक फायदा म्हणजे भावनिक लवचीकता वाढते. संशोधन सांगते की जे लोक नवीन परिस्थितीला लवकर जुळवून घेतात, त्यांची “resilience” अधिक मजबूत असते. प्रवासात आपण सतत बदलत्या परिस्थितीतून जात असतो. कधी हॉटेल मिळायला उशीर होतो, कधी हवामान बदलते, कधी अनोळखी भाषा समजत नाही. पण प्रत्येक वेळी आपण थोडेफार समाधान शोधतो. या प्रक्रियेत आपला मेंदू परिस्थिती हाताळण्याची क्षमता वाढवतो. हळूहळू आपण ताण कमी अनुभवतो आणि समस्या सोडवण्याचे कौशल्य वाढते.
एकट्याने प्रवास करताना सामाजिक आत्मविश्वास देखील वाढतो. आपल्याला अनेकदा अनोळखी लोकांकडे मदत मागावी लागते किंवा संवाद साधावा लागतो. सुरुवातीला हे कठीण वाटू शकते, पण हळूहळू संवाद नैसर्गिक होतो. मानसशास्त्राच्या भाषेत याला “social competence” म्हटले जाते. या कौशल्यामुळे माणूस अधिक खुलेपणाने लोकांशी जोडू शकतो. अनेक संशोधनांत असे दिसते की एकटे प्रवास करणारे लोक सामाजिकदृष्ट्या अधिक आरामदायी असतात.
याशिवाय एकट्याने प्रवास केल्यावर भावनिक अवलंबित्व कमी होते. सतत कोणाच्यातरी सहकार्याची गरज आपल्याला असते. पण जेव्हा आपण स्वतःच सगळे सांभाळतो, तेव्हा स्वतंत्रपणे जगण्याची मानसिक क्षमता वाढते. हे विशेषतः त्या लोकांसाठी महत्त्वाचे असते ज्यांना इतरांवर अवलंबून राहण्याची सवय असते. एकट्याने प्रवास केल्यानंतर अनेकांना जीवनातल्या निर्णयांबद्दल अधिक स्पष्टता मिळते. काहींना संबंधांबद्दल, करिअरबद्दल किंवा जीवनशैलीबद्दल नवीन समज येते.
स्व-ओळख वाढण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे स्वतःशी संवाद साधणे. प्रवासात अनेकदा आपण शांततेत असतो. ही शांतता मेंदूला विचार करायला मोकळीक देते. संशोधन सांगते की शांत वातावरणात मेंदू “default mode network” सक्रिय करतो. हा तोच मेंदूचा भाग आहे जो आत्मपरीक्षण, आठवणींचा अभ्यास आणि भावनिक प्रक्रिया करतो. म्हणून एकट्याने प्रवास हा मानसिक clarity वाढवणारा अनुभव ठरतो.
एकट्याने प्रवास करण्याचा फायदा फक्त आनंदापुरता मर्यादित नसतो. हा अनुभव जीवनभर उपयोगी पडतो. जे लोक एकटे प्रवास करतात त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास अधिक स्थिर असतो कारण त्यांना माहिती असते की कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःला सांभाळता येते. त्यांचे नाते अधिक संतुलित असते कारण ते भावनिकदृष्ट्या स्वतंत्र असतात. त्यांचे विचार अधिक खोल असतात कारण त्यांनी स्वतःला समजून घेतलेले असते.
आजच्या जगात प्रत्येकजण व्यस्त आहे. आपण स्वतःला समजून घेण्यासाठी वेळ काढत नाही. त्यामुळे मन अस्वस्थ होते, निर्णय गोंधळात पडतात आणि आत्मविश्वास डळमळतो. एकट्याने प्रवास करणे हा यासाठी एक उत्तम उपाय आहे. हा अनुभव आपणाला स्वतःशी जोडतो. जीवनातल्या छोट्या छोट्या गोष्टींची कदर करायला शिकवतो. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे हा अनुभव आपल्याला स्वतःवर विश्वास ठेवायला शिकवतो.
एकट्याने प्रवास करण्यासाठी मोठे प्लॅन किंवा खर्चाची गरज नसते. जवळपासच्या एखाद्या शहराला, एखाद्या डोंगरावर किंवा समुद्रकिनारी छोट्या ट्रिपनेही सुरुवात होऊ शकते. महत्त्वाचे म्हणजे त्या प्रवासात आपण स्वतःला अनुभवायला तयार असणे. स्वतःच्या विचारांना ऐकणे, स्वतःची क्षमता ओळखणे आणि स्वतःकडे नव्या दृष्टीने पाहणे.
शेवटी हेच सांगावेसे वाटते की एकट्याने प्रवास करणे ही स्वतःला दिलेली एक अनमोल भेट आहे. हा प्रवास बाहेरच्या जगातून आतल्या जगात नेणारा असतो. त्या प्रवासात आपण स्वतःला भेटतो. आणि स्वतःची ओळख झाल्यावरच खरा आत्मविश्वास जन्म घेतो.
धन्यवाद.