गुंतवणूक करणे म्हणजे फक्त पैसे लावणे नाही. त्या मागे भावना, अनुभव, शंका, अपेक्षा आणि जोखमीची भीती खूप खोलवर काम करत असते. अनेक लोकांना शेअर बाजारात किंवा नवीन ठिकाणी गुंतवणूक करण्यासाठी प्रोत्साहन मिळत असलं, तरी मनातील भीती त्यांना थांबवते. मानसशास्त्रात या भीतीचे अनेक कारणे सविस्तर अभ्यासली गेली आहेत.
१. अनिश्चिततेची भीती (Fear of Uncertainty)
मानसशास्त्र सांगते की मानवी मेंदू निश्चितता आणि स्थिरता पसंत करतो. नवीन ठिकाणी गुंतवणूक करताना नेमकं काय होईल हे कधीही स्पष्ट नसतं.
Uncertainty Aversion नावाच्या मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, बहुतेक लोकांना नक्की नुकसान होण्याची शक्यता कमी असली तरी अज्ञात जोखमीची भीती जास्त वाटते. त्यामुळे ते गुंतवणूक टाळण्याचाच निर्णय घेतात.
२. नुकसानाची भीती अधिक असते (Loss Aversion – Kahneman & Tversky)
Prospect Theory नुसार, लोकांना नफा मिळण्यापेक्षा नुकसान होण्याची भावना दुप्पट तीव्रतेने जाणवते.
उदा. – कुणाला १००० रुपये मिळाले, तर थोडा आनंद होईल. पण तेवढेच १००० रुपये गमावले, तर दुप्पट वेदना जाणवते.
ही नैसर्गिक मानसिक प्रवृत्ती लोकांना शेअर बाजारापासून दूर ठेवते, कारण तिथे “नुकसान होऊ शकतं” ही कल्पनाच जास्त मोठी बनून राहते.
३. पूर्वानुभवांचा प्रभाव (Past Experience Bias)
एखाद्याने आधी शेअर बाजारात नुकसान अनुभवलं असेल, किंवा कुणा परिचिताचं नुकसान पाहिलं असेल, तर त्या घटना त्यांच्या मनात जोरदार ठसा सोडतात.
याला Availability Heuristic म्हणतात.
लाभ झालेल्या लाखो उदाहरणांचा विचार करण्याऐवजी, आपल्याला ओळखीच्या व्यक्तीचं नुकसान अधिक खरे आणि जवळचे वाटते.
४. आर्थिक शिक्षणाचा अभाव
भारतासह जगभरात गुंतवणुकीबाबत पुरेशी शैक्षणिक माहिती दिली जात नाही.
शेअर मार्केट कसं काम करतं, जोखीम कशी कमी करता येते, विविध प्रकारचे फंड कोणते – याबद्दल बहुतेक लोकांमध्ये गोंधळ असतो.
संशोधन सांगतं की Financial Literacy कमी असली की भीती दुपटीने वाढते.
अज्ञान नेहमीच भीती निर्माण करतं, आणि गुंतवणुकीबाबत हे खूप स्पष्ट दिसून येतं.
५. नियंत्रण गमावल्याची भावना (Lack of Control)
मानसशास्त्रात Locus of Control ही संकल्पना आहे.
काही लोकांना जीवनातील गोष्टींवर नियंत्रण असल्याची भावना असते, तर काहींना सर्व काही बाहेरून घडतं असं वाटतं.
शेअर बाजारात किंमत वरखाली होणे, आर्थिक बदल, जागतिक घटना — हे सर्व आपल्या हातात नसते.
ज्यांचा “External Locus of Control” जास्त असतो, त्यांना अशा वातावरणात गुंतवणूक करणं अधिक धोकादायक वाटतं.
६. मेंढरं मानसिकता (Herd Mentality)
बाजार खाली जात असेल, लोक पैसे काढत असतील, तर बहुतेक लोक त्यांचं अनुकरण करतात.
आपल्याला वाटतं, “सगळे काढत असतील तर काही कारण असणारच,” आणि आपणही गुंतवणूक टाळतो.
हाच प्रभाव नवीन ठिकाणी गुंतवणूक करतानाही दिसतो.
कोणी जमिनीत, व्यवसायात किंवा ऑनलाइन प्रकल्पात गुंतवणूक केली नाही तर “त्यात काहीच फायदा नाही” असं लोक पटकन गृहित धरतात.
७. चुकीचा सल्ला आणि अफवा
आर्थिक विषयांवर लोक सहजच भावनेतून किंवा अपुरी माहितीवर आधारित निर्णय घेतात.
गावात, कुटुंबात किंवा सोशल मीडियावर मिळणारा चुकीचा सल्ला लोकांना अधिक घाबरवतो.
नुकसानीच्या गोष्टी जास्त चर्चा होत असल्याने त्या मनात नकारात्मक प्रतिमा तयार करतात.
८. जोखमीची सहनशक्ती कमी असणे (Low Risk Tolerance)
प्रत्येक व्यक्तीची जोखीम पेलण्याची क्षमता वेगळी असते.
काही लोक शांत, धीराने आणि दीर्घकाळ गुंतवणूक करणारे असतात, तर काहींना किंमत काही टक्के खाली गेली तरी बेचैनी होते.
संशोधनानुसार, ज्या लोकांचा तणाव पातळी जास्त असतो, त्यांना गुंतवणुकीची भीती अधिक वाटते.
९. स्थिर उत्पन्नाला अधिक महत्त्व
आपल्या समाजात सुरक्षित नोकरी, पक्की कमाई आणि जोखीम न घेणं हे आदर्श मानलं जातं.
“सेफ ठेव” हा विचार लहानपणापासून तयार झाल्यामुळे गुंतवणुकीकडे लोक संशयाने पाहतात.
म्हणूनच Fixed Deposit, RD किंवा सोनं याला जास्त महत्त्व दिलं जातं.
१०. वेळ आणि शिस्त कमी असणे
शेअर मार्केटमध्ये गुंतवणूक करायला वेळ द्यावा लागतो.
नियमित अभ्यास, माहिती, अपडेट आणि योग्य वेळी निर्णय घ्यावा लागतो.
अनेकांना वाटतं की त्यांच्याकडे एवढा वेळ नाही.
याला Decision Fatigue म्हणतात.
जास्त माहिती लागते म्हणून लोक निर्णय टाळतात.
११. नफा न मिळाल्याची भीती (Fear of Missed Expectations)
काही लोकांना वाटतं की त्यांनी गुंतवणूक केलीच तर त्यांना लगेच फायदा मिळायलाच हवा.
वाढ मंद असली तर ते निराश होतात.
दीर्घकालीन विचार नसल्याने ते सुरुवातीपासूनच गुंतवणूक टाळतात.
१२. सामाजिक तुलना (Social Comparison Theory)
इतरांनी गुंतवणूक करून नुकसान केल्याच्या कथा किंवा कुणी मोठा नफा कमावल्याच्या कथा — दोन्हीही आपल्या निर्णयांवर प्रभाव टाकतात.
जर जवळच्या व्यक्तीला नुकसान झालं असेल तर आपली भीती वाढते.
आणि कुणाला भरपूर नफा झाला असेल तर आपल्याला वाटतं की आपण ते करू शकणार नाही.
या भीतीवर उपाय
मानसशास्त्र आणि आर्थिक संशोधनानुसार, काही गोष्टींचा सराव केल्यास भीती खूप कमी होते.
१. आर्थिक ज्ञान वाढवणे
शेअर मार्केट कसं काम करतं, फंडाचे प्रकार कोणते, जोखीम कशी कमी करायची — याचा अभ्यास करणं सर्वात महत्त्वाचं.
२. लहान गुंतवणुकीने सुरुवात
सुरुवातीला छोटा रक्कम गुंतवली तरी चालते.
यामुळे अनुभव येतो आणि आत्मविश्वास वाढतो.
३. दीर्घकालीन विचार
शेअर बाजारात चढउतार नैसर्गिक आहेत. दीर्घकालीन गुंतवणूक केल्यास जोखीम कमी होते.
४. विविधीकरण (Diversification)
संपूर्ण पैसे एकाच ठिकाणी न लावता विविध ठिकाणी गुंतवणूक केल्यास ताण कमी होतो.
५. भावनिक निर्णय टाळणे
भीती, लोभ किंवा इतर भावनांवर आधारित निर्णय चुकीचा ठरतो.
यासाठी मानसिक शिस्त आवश्यक असते.
निष्कर्ष
लोक शेअर मार्केट किंवा नवीन गुंतवणूक ठिकाणांपासून दूर राहतात, कारण त्यांच्या मनात अनिश्चितता, नुकसानाची भीती, अज्ञान, आणि पूर्वानुभव खोलवर बसलेले असतात.
ही भीती मानवस्वभावाचा भाग आहे.
पण योग्य माहिती, हळूहळू केलेली सुरुवात आणि शिस्त असेल तर ही भीती कमी होऊन गुंतवणूक एक सुरक्षित आणि फायदेशीर सवय बनू शकते.