आजच्या डिजिटल जगात व्हिडिओ गेम्स ही फक्त मुलांची करमणूक नाही, तर मोठ्यांच्या जीवनाचाही एक भाग झाली आहेत. काही जण रोजच्या ताणातून सुटण्यासाठी गेम खेळतात. काही लोक हे एक व्यसन आहे असे मानतात. तर काहीजण म्हणतात की गेम्समुळे विचारशक्ती, निर्णयक्षमता आणि एकाग्रता वाढते. मानसशास्त्रीय संशोधन काय सांगते, हा प्रश्न अनेकांना पडतो.
या लेखात दोन्ही बाजूंना पुरावे पाहू. म्हणजेच व्हिडिओ गेम्समुळे कोणती मानसिक कौशल्य वाढतात आणि कोणत्या मर्यादेपलीकडे ते एक व्यसन बनू शकतात.
1. व्हिडिओ गेम्समुळे वाढणारी मानसिक कौशल्ये
अनेक संशोधनांमध्ये आढळतं की व्हिडिओ गेम्सचा योग्य प्रमाणात वापर केल्यास काही महत्त्वाचे cognitive skills वाढू शकतात.
a) एकाग्रता आणि लक्ष केंद्रित करणे
अॅक्शन गेम्स खेळणाऱ्या व्यक्तींची लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता अधिक चांगली असते. वेगवेगळ्या दृश्यांमध्ये लहान तपशील ओळखण्याची त्यांची क्षमता वाढते. काही अभ्यास सांगतात की त्यांचा दृश्य प्रक्रियेचा वेग इतरांपेक्षा थोडा जास्त असतो.
b) निर्णय घेण्याचा वेग
गेम्समध्ये सतत बदलणाऱ्या परिस्थितीमुळे खेळाडूला काही सेकंदांत निर्णय घ्यावे लागतात. हे कौशल्य प्रत्यक्ष आयुष्यातही वापरता येते. काही संशोधनानुसार, गेम खेळणारे लोक अवघड परिस्थितीत जलद निर्णय घेऊ शकतात.
c) समस्या सोडवण्याची क्षमता
Puzzle games, strategy games किंवा role-play games या प्रकारांमुळे समस्या विश्लेषण, योजना आखणे, चुका सुधारून पुढे जाणे या कौशल्यांचा विकास होतो. खेळाडूला पुढची पायरी काय असावी, वेगवेगळे पर्याय कोणते आहेत याचा विचार करावा लागतो. हे मेंदूच्या planning system ला सक्रिय ठेवतं.
d) हाती-डोळ्यांचं समन्वय
Fast-paced गेम्स खेळणाऱ्यांचा hand-eye coordination चांगला दिसून येतो. डॉक्टर किंवा पायलट प्रशिक्षणात काही देशांमध्ये गेम्सचा वापर केला जातो, कारण त्यांच्यामुळे प्रतिसाद देण्याचा वेग आणि नियंत्रण सुधारतं.
e) सामाजिक कौशल्ये
काही multiplayer online games मध्ये टीमवर्क, सहकार्य, संवाद आणि नेतृत्व यांची गरज असते. एकत्र खेळताना खेळाडू इतरांच्या विचारांची कदर करायला शिकतात. कोणी चूक केली तर त्याला मदत करणे, रणनीती बदलणे आणि एकत्र जिंकणे हे team dynamics शिकवते.
2. व्हिडिओ गेम्सचे सकारात्मक मानसिक परिणाम
a) ताण कमी होणे
काही संशोधक सांगतात की थोड्या वेळासाठी गेम्स खेळल्याने ताण कमी होऊ शकतो. मनाचा दाब कमी होतो आणि काही काळात मेंदू dopamine सोडतो, ज्यामुळे थोडी सकारात्मकता येते.
b) मूड सुधारतो
Relaxing किंवा creative गेम्स खेळल्याने मन शांत होतं. काही जण anxiety कमी करण्यासाठी soft-paced गेम्स वापरतात. मेंदूला थोडी विश्रांती मिळते.
c) कौटुंबिक बांधणी
पालक आणि मुलं एकत्र गेम्स खेळल्यास त्यांच्यातील संवाद सुधारतो. हे एक प्रकारचे bonding activity होऊ शकते.
3. मग व्हिडिओ गेम्स व्यसन कधी बनतात?
ज्या क्षणी एखादी गोष्ट नियंत्रणाबाहेर जाते आणि जीवनावर नकारात्मक परिणाम करते, तेव्हा ती व्यसन बनते. World Health Organization ने Gaming Disorder हा विकार अधिकृतरित्या मान्य केला आहे.
व्यसनाची काही चिन्हे
- गेम बंद करताना चिडचिड किंवा अस्वस्थता वाटणे
- अभ्यास, नाती किंवा कामाकडे दुर्लक्ष करणे
- झोपेचे प्रमाण कमी होणे
- “थोडा वेळ” खेळू म्हणत तासन् तास खेळणे
- स्वतःच्या वर्तनावर नियंत्रण न उरणे
- खेळ न केल्यास मन अस्वस्थ वाटणे
व्यसन का तयार होतं?
व्हिडिओ गेम्स dopamine नावाच्या न्यूरोकेमिकलला सक्रिय करतात. जिंकण्याचा आनंद, points मिळणे, levels पूर्ण करणे या गोष्टी reward system ला उत्तेजित करतात. त्यातून मेंदूला जलद आनंद मिळतो. हिच जलद बक्षिसे सतत हवीशी वाटू लागतात आणि हळूहळू व्यक्ती त्यात गुंतत जाते.
जोखीम वाढवणारे घटक
- एकटेपणा किंवा सामाजिक वेगळेपणा
- ताण, चिंता किंवा depression
- वास्तवात यश न मिळाल्यास आभासी जगात पलायन
- नियम नसणे
- झोपेमध्ये व्यत्यय
4. मुलांच्या आणि किशोरांच्या बाबतीत विशेष काळजी का?
लहान मुलांचा मेंदू अजून विकसित होत असतो. त्यांची impulse control कमी असते. त्यामुळे ते सहजपणे आभासी बक्षिसांमध्ये अडकतात. जास्त वेळ स्क्रीनसमोर घालवल्याने त्यांच्या मेंदूच्या काही कार्यांवर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो.
नुकसान होऊ शकते अशा बाबी
- एकाग्रता कमी होणे
- चिडचिड वाढणे
- झोपेची गुणवत्ता कमी होणे
- अभ्यासात रस कमी होणे
- सामाजिक संवाद कमी होणे
तरीही, योग्य मार्गदर्शन आणि संतुलित वापर असल्यास मुलांना काही सकारात्मक कौशल्यही शिकता येतात.
5. संतुलन कसे राखावे?
गेम्स चांगले की वाईट हे त्यांच्या वापरावर अवलंबून आहे. मानसशास्त्रीय संशोधन सुचवतं की योग्य मर्यादा आणि सजगता सर्वात महत्त्वाची.
उपयुक्त मार्ग
- गेमिंगची वेळ ठरवणे
- झोपेच्या 1 तास आधी स्क्रीन बंद करणे
- अभ्यास, व्यायाम आणि गेम यांच्यात समतोल ठेवणे
- हिंसक गेम्सची निवड टाळणे
- पालकांनी मुलांसोबत खेळून नियम सेट करणे
- गेम खेळताना मूड आणि वर्तन कसे बदलते हे पाहणे
कधी मदत घ्यावी?
- गेममुळे दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल
- नाती किंवा नोकरी बिघडत असेल
- रात्रभर झोप लागत नसेल
- गेम न खेळल्याने मनात बेचैनी येत असेल
मनोरोग तज्ञ किंवा मानसशास्त्रज्ञ यांच्याकडून मार्गदर्शन घेतले तर नियंत्रण परत मिळवणे शक्य असते.
6. निष्कर्ष
व्हिडिओ गेम्स हा आधुनिक काळाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. ते वाईटही नाहीत आणि पूर्णपणे चांगलेही नाहीत. योग्य प्रमाणात खेळल्यास एकाग्रता, निर्णयक्षमता, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि टीमवर्क सुधारू शकतात. पण मर्यादेपलीकडे गेल्यास ते व्यसनात बदलू शकतात आणि मानसिक तसेच शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करतात.
गेम्सचा सुरक्षित आणि संतुलित वापर हा सर्वोत्तम मार्ग आहे.
म्हणजेच, व्हिडिओ गेम्स हे केवळ व्यसन नाहीत. ते एक साधन आहे. योग्य वापर केला तर मेंदूला धार येते आणि चुकीचा वापर केला तर मन भटकतं.
धन्यवाद.