इंटरनेटने संवादाचे जग खूप सोपं केलं. पण त्याचबरोबर ऑनलाइन वर्तनात काही विचित्र, कधी आक्रमक आणि कधी थेट दुखावणारे बदल दिसू लागले. विशेषतः सोशल मीडियावर अनोळखी लोक एकमेकांना शिवीगाळ करतात, तिरकस टिप्पणी करतात किंवा ट्रोलिंग करतात. हा प्रश्न फक्त भारतातच नाही, तर संपूर्ण जगात चर्चेत आहे. संशोधन सांगते की ऑनलाइन वर्तन हे प्रत्यक्ष जीवनातील वर्तनापेक्षा खूप वेगळं असू शकतं. याच्या मागे अनेक मानसशास्त्रीय कारणे असतात. चला हे कारणे सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
1) ओळख लपवण्याची क्षमता (Online Anonymity)
ऑनलाइन जगातील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे ओळख सहजपणे लपवता येते. संशोधन सांगते की जेव्हा माणसाला वाटतं की कोणी त्याला ओळखणार नाही, तेव्हा त्याचा स्वतःवरील नियंत्रणाचा स्तर कमी होतो.
जिथे चेहरा नाही, आवाज नाही, ताबडतोब परिणाम नाही, तिथे शिवीगाळ करणं किंवा आक्रमक बोलणं सोपं वाटतं. अनोळखी लोकांवर राग काढला तरी वास्तवात कोणतीही शिक्षा मिळत नाही, असं मनाला वाटतं. त्यामुळे लोक विचार न करता बोलेपर्यंत जातात.
2) जबाबदारीची भावना कमी होणे (Lack of Accountability)
ऑफलाइन जगात कोणीही एखाद्यावर ओरडलं तर त्याला सामाजिक किंमत मोजावी लागते. लोक काय म्हणतील, कसं वागतील, याची भीती असते. पण इंटरनेटवर त्या वर्तनाची थेट किंमत भरावी लागत नाही. संशोधनानुसार, जबाबदारीची भावना कमी झाली की माणूस आपले नैतिक मानदंड बाजूला ठेवतो. यामुळे लोक ऑनलाइन अधिक उद्धट, आक्रमक किंवा असंवेदनशील वागतात.
3) भावनिक उद्रेकासाठी सुरक्षित जागा असल्याचं भासणे
बर्याच लोकांना ऑफलाइन जीवनात स्वतःची निराशा, राग किंवा ताण व्यक्त करणे कठीण जाते. ते वादात पडू इच्छित नाहीत किंवा काहीजण समाजात संयमी असल्याचं भासवू इच्छितात. मग ही माणसं इंटरनेटला भावनिक कचरा टाकण्याचं ठिकाण समजतात. अनोळखी व्यक्तींना शिवीगाळ करून त्यांना काही मिळत नाही, पण मनात दाबलेला राग मोकळा केल्यासारखं त्यांना वाटतं. हे एका प्रकारचं मानसिक व्हेंटिंग आहे. पण हे स्वस्थ मार्ग नाही.
4) समूह मानसिकता (Group Psychology / Mob Effect)
संशोधन सांगतं की समूहात असताना आपण स्वतंत्र विचार कमी करतो आणि इतरांचा प्रभाव जास्त घेतो. जर एखाद्या पोस्टवर आधीच लोक शिवीगाळ करत असतील, तर आणखी एखादी व्यक्ती तेच करताना अपराधी वाटत नाही. “सगळे करताहेत, मी पण करतो” असा विचार आपोआप तयार होतो. हीच mob mentality ऑनलाइन खूप वेगाने वाढते.
5) स्क्रीनमागे सत्तेचा भास (Sense of Power)
काही लोकांना प्रत्यक्ष जीवनात कुणावरही सत्ता किंवा अधिकार नसतो. पण इंटरनेटवर ते कोणालाही काहीही बोलतात आणि त्यामुळे त्यांना स्वतःला शक्तिशाली असल्यासारखं वाटतं. याला मानसशास्त्रात Perceived Power म्हणतात. स्क्रीनमागे बसलेला माणूस स्वतःला “बॉस” असल्यासारखं समजतो. हे खोटं सामर्थ्य इतरांना दुखवण्यापर्यंत नेतं.
6) समोरच्या व्यक्तीचे मानवीकरण न करणे (Dehumanization)
प्रत्यक्ष भेटीत आपण व्यक्तीचे चेहरे पाहतो, भावना ओळखतो, आवाज ऐकतो. त्यामुळे आपण तोडून बोलणे टाळतो. पण इंटरनेटवर समोरची व्यक्ती “खरी माणूस आहे” हे मनातून निघून जातं. ती एखाद्या प्रोफाइल फोटोसारखी किंवा यूजरनेमसारखी वाटते. संशोधनानुसार, समोरच्या व्यक्तीला मानवी रूपात न पाहिल्याने सहानुभूती कमी होते आणि शिवीगाळ सहज होते.
7) लवकर प्रतिक्रिया देणे (Impulsive Behavior)
ऑनलाइन जगात सगळं वेगवान आहे. पोस्ट दिसली, भावनिक प्रतिक्रिया आली आणि लगेच कमेंट केली. लोक प्रतिक्रिया देण्याआधी विचार करण्याची सवय गमावतात. इम्पल्स कंट्रोल कमी होत गेलं की माणूस न विचारता बोलतो. त्यामुळे छोट्या गोष्टी मोठ्या भांडणात बदलतात.
8) मतभेद नैसर्गिक असताना ते वैयक्तिक व्हावं अशी प्रवृत्ती
अनेकजण इंटरनेटला आपलं विचारपीठ समजतात. त्यांना वाटतं की त्यांचं मतच अंतिम सत्य आहे. आणि जेव्हा एखादा अनोळखी व्यक्ती त्यांना विरोध करतो, तेव्हा तो मतभेद वैयक्तिक हल्ल्यासारखा वाटतो. यामुळे लोक “ते चुकीचे आहेत” यापेक्षा “मी त्यांना हरवणार” असा विचार करतात. तिथून शिवीगाळ सुरू होते.
9) कमी आत्मसन्मान आणि मनाशी चाललेला संघर्ष (Low Self-Esteem)
काही लोक जे इतरांना दुखावतात ते स्वतः आतून दुखावलेले असतात.
संशोधन सांगतं की काही व्यक्ती कमी आत्मसन्मान लपवण्यासाठी इतरांना कमी लेखतात. इंटरनेट हे त्यांच्या असुरक्षिततेचा बाहेर पडण्याचा मार्ग बनतो.
त्यांना वाटतं की दुसऱ्याला कमी करून ते स्वतः मोठे ठरतात.
10) ट्रोलिंगची संस्कृती आकर्षक वाटणे
सोशल मीडियावर असलेली meme culture, roast culture किंवा ट्रोलिंग ही काही लोकांना “मजेशीर” वाटते. त्यात त्यांना स्वतःचे अस्तित्व दिसते. लाईक्स, शेअर्स किंवा कॉमेंट्स यामुळे त्यांचे आक्रमक वर्तन बळकट होते. मानसशास्त्रात याला positive reinforcement म्हणतात. लोकांना मान मिळाला की ते तेच वर्तन पुनः पुन्हा करतात.
याचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम
अशा प्रकारचे वर्तन फक्त इतरांना त्रास देत नाही तर स्वतःच्या मानसिक आरोग्यावरही परिणाम करतो. शिवीगाळ करणारे व्यक्ती स्वतः सतत नकारात्मक भावनांमध्ये राहू लागतात. ताण, राग, अपराधीपणा किंवा एकटेपणा वाढतो. तसेच पीडित व्यक्तींमध्ये चिंता, आत्मविश्वास कमी होणे आणि भावनिक थकवा वाढू शकतो.
उपाय: ऑनलाइन वर्तन सुधारण्यासाठी काय करावे?
- कमेंट करण्यापूर्वी १० सेकंद थांबावे.
- दुसऱ्या व्यक्तीला मानवी रूपात पाहण्याचा प्रयत्न करावा.
- चर्चा मतांवर करावी, व्यक्तींवर नाही.
- अनावश्यक वाद टाळण्यासाठी सोशल मीडिया वेळ मर्यादित ठेवावा.
- ताण, राग किंवा नैराश्य असेल तर व्यावसायिक मदत घेणे चांगले.
लोक इंटरनेटवर शिवीगाळ करतात यामागे फक्त “ते वाईट आहेत” हे कारण नसतं. ते मानसशास्त्र, भावना, सामाजिक प्रभाव आणि डिजिटल वर्तन यांचं मिश्रण असतं. हे समजून घेतले तर आपण इंटरनेट अधिक जबाबदारीने वापरू शकतो. शेवटी, स्क्रीनच्या मागेही माणूसच असतो. थोडी सहानुभूती, थोडा संयम आणि थोडं आत्मपरीक्षण ऑनलाइन जग अधिक सुरक्षित बनवू शकतं.
धन्यवाद.