आपल्याला वाटतं की शिक्षण वाढलं की लोकांचा विचार अधिक वैज्ञानिक होईल. पण वास्तव वेगळं दिसतं. अनेक सुशिक्षित लोकही अंधश्रद्धा, भविष्यकथन, वाईट शक्तींची भीती, ग्रह-नक्षत्रांचे प्रभाव किंवा ऊर्जेच्या अदृश्य शक्तींवर विश्वास ठेवतात. हा विरोधाभास समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्र अनेक महत्त्वाच्या कारणांकडे लक्ष वेधतं.
१. मानवी मेंदूचा नैसर्गिक कल: अनिश्चिततेला उत्तर हवं असतं
मानवाला अनिश्चितता सहन होत नाही. काही होतंय पण कारण कळत नाही अशा वेळी मन घाबरतं. अशा वेळी अंधश्रद्धा जलद उत्तर देतात.
मनासमोर दोन निवडी असतात:
- वैज्ञानिक, कठीण, लांब प्रक्रिया
- अंधश्रद्धा देणारे लगेच मिळणारे सोपे स्पष्टीकरण
संशोधन सांगतं की मेंदूला पटकन मिळणारी माहिती आवडते. त्यामुळे सुशिक्षित असलेला माणूसही तात्काळ आधारासाठी अंधश्रद्धेकडे ओढला जातो.
२. Confirmation Bias: मनाला आपल्याच विश्वासाचं समर्थन हवं असतं
आपण जे मानतो, त्याला समर्थन देणारे उदाहरणे शोधण्याची प्रवृत्ती मनात असते. हे मानसशास्त्रात Confirmation Bias म्हणून ओळखलं जातं.
उदाहरणार्थ:
कोणी म्हणालं की “फळांवरून भविष्य सांगणारा बाबा खूप बरोबर सांगतो.”
एकदा त्याने सांगितलेली एखादी गोष्ट जुळली की मन तेच लक्षात ठेवतं. उरलेल्या चुकांची आठवण राहत नाही.
ही प्रवृत्ती सुशिक्षित लोकांतही तितकीच दिसते. शिक्षण तर्क वाढवतं, पण विश्वास मनातून निघून जात नाही.
३. सांस्कृतिक प्रभाव: परंपरा मनावर खोल ठसा उमटवतात
आपण ज्या वातावरणात वाढतो ते आपल्या विश्वासाला आकार देतं.
भारतीय समाजात अनेक परंपरा, धार्मिक कथा, प्रथा, घरगुती विधी पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले आहेत. शिक्षण आधुनिक असलं तरी भावनिक मुळं परंपरांमध्येच असतात.
जे काही बालपणात शिकतो, ते मनात “सत्य” म्हणून बसतं. नंतर ते बदलणं कठीण जातं. म्हणूनच विज्ञान शिकलेल्या व्यक्तीसुद्धा घरात एखादी परंपरा मोडायला संकोच वाटतो.
४. Fear Psychology: भीतीमुळे मनाला आधार हवा असतो
भीती हा अंधश्रद्धेचा सर्वात मोठा आधार आहे.
- भविष्याबद्दल भीती
- आरोग्याबद्दल भीती
- नोकरी, नातेसंबंध, आर्थिक संकटांची भीती
मानसशास्त्र सांगतं की भीतीने ग्रासलेल्या मनाला नियंत्रण मिळवण्याची गरज असते. अंधश्रद्धा अशी आश्वासनं देतात की काहीतरी करू शकतो, काहीतरी हातात आहे.
हा “नियंत्रणाचा भास” सुशिक्षित लोकांनाही खूप आकर्षक वाटतो.
५. Illusion of Control: जिथे नियंत्रण नसतं तिथे नियंत्रण असल्याचं भासणे
आपण जेव्हा तणावात असतो तेव्हा मनाला वाटतं की एखादी विधी केल्याने परिणाम बदलतील.
उदाहरण
- परीक्षेला जाताना विशिष्ट पेन घेणे
- महत्त्वाच्या दिवशी “वाईट नजर” लागू नये म्हणून उपाय करणं
संशोधक अशाला Illusion of Control म्हणतात. ही प्रवृत्ती शिक्षणाने थांबत नाही. कारण ही भावनिक प्रतिक्रिया आहे, तर्कसंगत नाही.
६. Social Proof: सगळे करतायत म्हणजे खरं असावं
मानव समुहप्रिय आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट अनेक लोक करताना दिसते, तेव्हा मन आपोआप म्हणतं, “हे बरोबरच असणार.”
कुटुंब, मित्र, समाज, धार्मिक कार्यक्रम यांच्यातून अंधश्रद्धा मजबूत होत जातात.
अनेक सुशिक्षित लोक अंधश्रद्धा पाळतात कारण त्यांना भीती असते की समाजात ते वेगळे दिसतील.
७. Emotional Reasoning: भावना तर्कावर मात करतात
काही भावना इतक्या प्रबळ असतात की तर्क हरतो.
संशोधन सांगतं की:
“जेव्हा विषय भावनांचा असतो, तेव्हा शिक्षणाचे स्तर निर्णयांवर फारसा प्रभाव टाकत नाही.”
म्हणूनच
- मुलाच्या आजारावर “उपाय” करण्यासाठी
- घरात नकारात्मक घटना झाल्यावर
- नोकरी किंवा व्यवसायात अडचणी येताना
व्यक्ती भावनेच्या आहारी जाते आणि अंधश्रद्धेकडे झुकते.
८. Random Coincidence ला अर्थ देण्याची प्रवृत्ती
कधी कधी दोन गोष्टी योगायोगाने एकाच वेळी घडतात. पण मन त्यांच्यात संबंध शोधतं. ही मानवी प्रवृत्ती मानसशास्त्रात Apophenia म्हणून ओळखली जाते.
उदाहरण
- एखाद्या रत्नाने घालल्यावर नोकरी मिळाली
- एखाद्या दिवशी पूजा केली आणि व्यवसाय वाढला
हे योगायोग असू शकतात, पण मन त्याला “सिद्ध” झालेला नियम मानतं.
९. गंभीर विचारसरणीचा अभाव
शिक्षण घेताना आपण माहिती शिकतो, पण त्या माहितीचा वापर करून प्रश्न विचारण्याची किंवा तर्कशुद्ध विचार करण्याची सवय कमी असते.
Critical Thinking हे शिक्षणापेक्षा वेगळी कौशल्य आहे.
भारतासह अनेक देशांत, शिक्षणात या कौशल्यावर भर दिला जात नाही.
परिणामी, व्यक्ती ज्ञानवान असते, पण विचारप्रक्रिया पारंपरिकच राहते.
१०. तणावाशी सामना करण्याचा सोपा मार्ग
अंधश्रद्धा मानसिक आराम देतात.
- उपाय
- अनुष्ठान
- विशिष्ट विधी
एक प्रकारचा “मानसिक शॉर्टकट” बनतात. ते लगेच मन शांत करतात.
मानसशास्त्र सांगतं की मन तणाव टाळण्यास प्राधान्य देतं. म्हणून जलद आणि सोपा मार्ग निवडला जातो.
११. अध्यात्म आणि अंधश्रद्धा यांच्यातील गोंधळ
अनेक लोकांना अध्यात्म, श्रद्धा, संस्कृती आणि अंधश्रद्धा यात फरक कळत नाही.
अध्यात्म मन विकसित करतं.
अंधश्रद्धा मनाला घाबरवतात.
हा फरक न समजल्याने सुशिक्षित लोकही चुकीच्या गोष्टीवर विश्वास ठेवतात.
१२. व्यक्तिमत्वाचे घटक
काही व्यक्तिमत्व प्रकार अंधश्रद्धेकडे जास्त आकर्षित होतात.
- उच्च Neuroticism असलेले लोक
- Anxiety-prone लोक
- नियंत्रण गमावल्याची भावना असलेले लोक
- भावनिकदृष्ट्या संवेदनशील लोक
यांच्यात अंधश्रद्धेकडे झुकण्याची शक्यता जास्त असल्याचे संशोधन सांगते.
काय करता येईल?
१. विज्ञान आणि परंपरा यातील फरक ओळखणे
२. मुलांना लहानपणापासून कारण आणि परिणाम शिकवणे
३. समाजात प्रश्न विचारण्याची संस्कृती वाढवणे
४. भावनांना आणि भीतीला समजून घेणे
५. Critical Thinking शिकवणे
६. तणावाचे निरोगी मार्ग शोधणे
यामुळे अंधश्रद्धेचा प्रभाव कमी होऊ शकतो.
निष्कर्ष
अंधश्रद्धा हे अज्ञानाचे लक्षण नसून, मानवी मनाचा नैसर्गिक भाग आहे. सुशिक्षित लोकही त्यात अडकतात कारण मनाला सुरक्षितता, साधेपणा, तात्काळ उत्तर आणि नियंत्रणाची भावना हवी असते. शिक्षण आपल्याला माहिती देतं, पण विचारप्रक्रिया बदलण्यासाठी भावनिक आणि सामाजिक स्तरावर काम करायला लागतं. जेव्हा आपण आपल्या भीतीला, अनिश्चिततेला आणि सांस्कृतिक प्रभावांना समजून घेऊ लागतो तेव्हा अंधश्रद्धेचा पगडा कमी होऊ लागतो.
धन्यवाद.