प्रस्तावना: यशाचा पाया – सहनशीलता आणि चिकाटी
आपल्या सर्वांना आयुष्यात यशस्वी व्हायचे असते, परंतु यशाचा मार्ग अनेकदा अडथळ्यांनी आणि आव्हानांनी भरलेला असतो. काही लोक या अडथळ्यांवर मात करून पुढे जातात, तर काहीजण लवकर हार मानतात. यातील मुख्य फरक त्यांच्या अंगी असलेल्या सहनशीलता (tolerance) आणि चिकाटी (perseverance) या गुणांमध्ये असतो. मानसशास्त्रज्ञ या गुणांना “Grit” (धैर्य) या नावाने संबोधतात.
मानसशास्त्रीय संकल्पना: ‘धैर्य’ (Grit) म्हणजे काय?
प्रख्यात मानसशास्त्रज्ञ ॲंजेला डकवर्थ (Angela Duckworth) यांनी ‘धैर्य’ (Grit) या विषयावर विस्तृत संशोधन केले आहे. त्यांच्या मते, धैर्य म्हणजे दीर्घकालीन ध्येयांसाठीची तीव्र आवड (passion) आणि त्या ध्येयांसाठीची अथक चिकाटी (perseverance) होय.
- चिकाटी म्हणजे अपयशानंतरही प्रयत्न करत राहणे, आव्हानांवर मात करण्यासाठी कठोर परिश्रम करणे आणि आपले स्वारस्य कायम ठेवणे.
- डकवर्थ यांच्या संशोधनातून हे सिद्ध झाले आहे की, यश मिळवण्यासाठी केवळ बुद्धिमत्ता (IQ) पुरेशी नसते. अनेक उच्च बुद्धिमत्ता असलेले लोक चिकाटीच्या अभावामुळे मोठी उद्दिष्टे साध्य करू शकत नाहीत. याउलट, सरासरी बुद्धिमत्ता असलेले, परंतु अफाट चिकाटी असलेले लोक खूप मोठे यश मिळवतात.
सहनशीलता आणि लवचिकता (Resilience)
“सहन करायची सवय” याचा अर्थ केवळ निष्क्रियपणे दुःख सोसणे असा नाही, तर कठीण परिस्थितीतून सावरण्याची आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची लवचिकता (resilience) विकसित करणे असा आहे. अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशनने (APA) लवचिकतेला “प्रतिकूलता, आघात, शोकांतिका किंवा तणावाच्या इतर महत्त्वपूर्ण स्रोतांना यशस्वीरित्या सामोरे जाण्याची प्रक्रिया” असे परिभाषित केले आहे.
जेव्हा आपण अडचणी सहन करायला शिकतो, तेव्हा आपण मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत होतो. हे आपल्याला तणाव आणि चिंता कमी करण्यास, समस्या सोडवण्याचे कौशल्य वाढवण्यास आणि आपले मानसिक आरोग्य सुधारण्यास मदत करते.
संशोधन काय सांगते?
मानसशास्त्रीय अभ्यास आणि मेटा-विश्लेषण (meta-analysis) दर्शवतात की यशाचा अंदाज लावताना ‘चिकाटी’ हा घटक ‘आवड’ किंवा इतर काही घटकांपेक्षा अधिक मजबूत असतो.
- अपयशातून शिकणे: चिकाटी असलेले आणि लवचिक लोक अपयशाला घाबरत नाहीत. ते अपयशाला शिकण्याची संधी मानतात. काय चुकले हे शोधून काढतात, त्यातून धडा घेतात आणि आपले वर्तन किंवा पद्धत सुधारतात.
- प्रयत्नांचे महत्त्व: डकवर्थ यांच्या प्रसिद्ध समीकरणात त्यांनी स्पष्ट केले आहे: प्रतिभा x प्रयत्न = कौशल्य आणि कौशल्य x प्रयत्न = यश. म्हणजेच, यशासाठी प्रयत्नांचे महत्त्व प्रतिभेपेक्षा दुप्पट आहे.
- दीर्घकालीन बांधिलकी: कठीण परिस्थितीतही आपले ध्येय आणि कामावरील निष्ठा कायम ठेवणे महत्त्वाचे आहे. सातत्यपूर्ण प्रयत्न आणि सरावाने शारीरिक आणि मानसिक दोन्ही स्तरांवर अनुकूलता येते, ज्यामुळे कार्यक्षमता वाढते.
सहन करण्याची सवय कशी विकसित करावी?
सहनशीलता आणि चिकाटी हे उपजत गुणधर्म नाहीत; ते सराव आणि योग्य मानसिकतेद्वारे विकसित केले जाऊ शकतात.
- छोटे अडथळे सहन करा: दैनंदिन जीवनातील लहान-सहान गैरसोयी किंवा निराशा सहन करायला शिका. यामुळे मोठे अडथळे आल्यावर घाबरून जाण्याची सवय कमी होते.
- शिकण्याची मानसिकता (Growth Mindset) बाळगा: आपली क्षमता आणि बुद्धिमत्ता प्रयत्न करून वाढू शकते, असे मानणे महत्त्वाचे आहे. अपयश ही अंतिम स्थिती नसून प्रगतीचा एक भाग आहे, हे स्वीकारा.
- उद्देश शोधा: आपले कार्य केवळ स्वतःच्या फायद्यासाठी नसून, इतरांनाही मदत करणारे आहे, असे मानल्यास कठीण प्रसंगी प्रेरणा मिळते आणि चिकाटी वाढते.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, “ज्याला सहन करायची सवय असते, त्याला काहीही साध्य करण्याची ताकद मिळते” हे विधान मानसशास्त्रीयदृष्ट्या अत्यंत योग्य आहे. सहनशीलता आणि त्यातून निर्माण होणारी चिकाटी ही यशाची गुरुकिल्ली आहे. अपयश, निराशा आणि कठीण प्रसंगांना तोंड देण्याची तयारी आणि त्यातून शिकण्याची वृत्ती आपल्याला केवळ टिकून राहण्यास मदत करत नाही, तर आपले ध्येय साध्य करण्याची अफाट ताकदही देते.
धन्यवाद.