मानसशास्त्रात आणि विशेषत: लोकप्रिय संस्कृतीत एक कल्पना अनेक वर्षं फिरत आहे. ती म्हणजे “काही लोक डाव्या मेंदूने विचार करतात, त्यामुळे ते लॉजिकल असतात” आणि “काही लोक उजव्या मेंदूने विचार करतात, त्यामुळे ते क्रिएटिव्ह असतात.” ही वाक्यं ऐकायला छान वाटतात, कारण ती माणसांना दोन सोप्या गटांत विभागतात. पण संशोधन वेगळंच चित्र दाखवतं.
खरं म्हणजे, “डावा मेंदू” आणि “उजवा मेंदू” असे स्पष्ट गट माणसांत नसतात. दोन्ही बाजू एकत्र काम करतात आणि आपण रोज करत असलेल्या बहुतेक कामांमध्ये दोन्ही बाजूंचा सहभाग असतो. तर मग ही संकल्पना आली कुठून आणि एवढी लोकप्रिय का झाली? आणि आधुनिक न्यूरोसायन्स याबद्दल काय सांगतं?
ही संकल्पना कशी जन्मली?
सुमारे 1960 च्या दशकात मेंदूवर झालेल्या काही महत्त्वाच्या संशोधनांमुळे ही कल्पना मजबूत झाली. काही रुग्णांवर “split-brain surgery” केली जात होती. म्हणजे मेंदूच्या दोन अर्धगोलांना जोडणारा “corpus callosum” हा भाग शस्त्रक्रियेद्वारे विभक्त केला जात असे, ज्यामुळे एपिलेप्सीवर नियंत्रण मिळत असे.
या रुग्णांवर केलेल्या प्रयोगांमध्ये दिसून आलं की काही माहिती डाव्या मेंदूला चांगली समजते, तर काही उजव्या मेंदूला. उदाहरणार्थ:
- भाषा, आकडे, व्याकरण यासारखं काम डाव्या बाजूने जास्त हाताळलं जातं.
- चेहऱ्यांची ओळख, कल्पनाशक्ती, चित्रं ओळखणं, संगीत प्रक्रिया हे उजव्या बाजूने अधिक केलं जातं.
हे निरीक्षण खरं होतं. पण समस्या अशी झाली की लोकांनी ते खूपच सोपं करून सांगायला सुरुवात केली. “डावा म्हणजे लॉजिक” आणि “उजवा म्हणजे कला.” जणू माणूस एकाच बाजूने विचार करतो. प्रत्यक्षात असं होत नाही.
आधुनिक न्यूरोसायन्स काय सांगतं?
गेल्या 30–40 वर्षांत brain imaging तंत्र खूप सुधारलं. fMRI, PET scan, EEG यांसारख्या तंत्रांमुळे मेंदू प्रत्यक्ष काम करताना कसा दिसतो हे पाहता येतं. यामुळे एक गोष्ट स्पष्ट झाली:
बहुतांश कामांमध्ये दोन्ही मेंदूचे अर्धगोल एकत्र काम करतात.
उदाहरणार्थ:
१) भाषा
डावा मेंदू भाषा समजतो, हे बरोबर आहे. पण भाषा अर्थपूर्ण होण्यासाठी टोन, भावना, संदर्भ, चेहऱ्यावरील भाव याची गरज असते. हे उजवा मेंदू समजतो. म्हणजे भाषा पूर्ण करण्यासाठी दोन्ही बाजूंचं काम आवश्यक असतं.
२) गणित
अनेकांना वाटतं की गणित म्हणजे फक्त डावा मेंदू. पण गणितीय पॅटर्न, स्पेशल रिझनिंग, आकृती समजणे, ग्राफ वाचणे — हे उजव्या बाजूचं काम आहे. म्हणजे गणिताचेही दोन्ही बाजूंना काम द्यावं लागतं.
३) कला किंवा संगीत
कला म्हणजे फक्त उजवा मेंदू, असंही चुकीचं आहे. कलात्मक रचना, प्रमाण, रेषा, संतुलन, स्ट्रक्चर — हे सगळं लॉजिकल विश्लेषण आहे. म्हणजे डावा मेंदूही यामध्ये सक्रिय असतो.
मग लोकांना वाटतं ते चुकीचं आहे का?
लोकांना ही कल्पना आवडण्याचं कारण म्हणजे ती आपण स्वतःला समजावण्यासाठी सोपी वाटते. आपण स्वतःला “मी क्रिएटिव्ह असल्यामुळे माझा उजवा मेंदू जास्त active आहे” असं म्हणणं आकर्षक वाटतं.
पण संशोधन सांगतं की:
१) लोक “उजवा-मेंदू” किंवा “डावा-मेंदू” असे स्पष्ट प्रकार नसतात.
आपण सर्वजण दोन्ही बाजू वापरतो. फरक फक्त “कौशल्य विकसित करणे” आणि “सराव” यामध्ये असतो. मेंदूतील कनेक्शन stronger असतील, म्हणजे त्या क्षेत्रातील कौशल्य चांगलं असणार.
२) लोकांची आवड किंवा शैली ही मेंदूच्या एका बाजूमुळे नाही.
ती त्यांच्या अनुभव, शिक्षण, वातावरण, प्रेरणा आणि सराव यांवरून तयार होते.
३) अनेक मोठे कलाकार लॉजिकल कामातही मजबूत असतात, आणि अनेक वैज्ञानिक क्रिएटिव्ह असतात.
यामुळेच आधुनिक मानसशास्त्र “brain hemisphere based personality” या संकल्पनेला मान्यता देत नाही.
या चुकीच्या समजुतीचे दुष्परिणाम
ही संकल्पना निरुपद्रवी वाटली तरी काही वेळा ती मर्यादा निर्माण करते.
१) स्वतःवर चुकीची लेबल लावणे
“मी उजव्या मेंदूचा आहे, त्यामुळे मला गणित जमत नाही”
हे वाक्य सराव थांबवायला लावतं.
२) शिकण्याची क्षमता कमी लेखणे
“मी logical नाही” किंवा “मी creative नाही”
असं मानणं विकास थांबवू शकतं.
३) शिक्षणात चुकीच्या धोरणांचा वापर
काही प्रशिक्षण पद्धती अजूनही “right-brain learning” आणि “left-brain learning” शिकवतात, पण त्यांना वैज्ञानिक आधार नाही.
मेंदू खरं कसं काम करतो?
मेंदू म्हणजे एक टीम. त्यात विभाग आहेत, पण ते स्वतंत्र नाहीत. काही क्षेत्रं विशिष्ट कामात तज्ज्ञ असतात, पण त्यांना इतर भागांची मदत लागते.
उदाहरणार्थ:
- तुम्ही एखादा चेहरा ओळखता तेव्हा उजवा भाग काम करतो, पण त्याच व्यक्तीचं नाव आठवण्यासाठी डावा भाग मदत करतो.
- एखादी कविता ऐकताना उजवा भाग तिचा अर्थ आणि भावना सामावतो, तर डावा भाग शब्द आणि व्याकरण सांभाळतो.
- एखादं कठीण गणिती उदाहरण काढताना डावा भाग पायऱ्या समजावतो, तर उजवा भाग आकृती किंवा पॅटर्न समजतो.
म्हणजेच, दोन्ही बाजू एकमेकांवर अवलंबून असतात.
“ब्रेन लेटरलायझेशन” म्हणजे काय?
मेंदूच्या दोन अर्धगोलांमध्ये थोडी specialization असते. याला brain lateralization म्हणतात. हे खरं आहे. पण त्याचा अर्थ असा नाही की एक बाजू निष्क्रिय असते.
उदाहरण:
- भाषा प्रक्रिया — मुख्यतः डावी, पण भावना आणि टोन — उजवी.
- स्पेशल रिझनिंग — उजवी, पण गणितीय नियम — डावी.
यामुळे दोन्ही बाजू मिळून पूर्ण काम करतात.
या विषयावर केलेली मोठी संशोधन प्रयोग
काही महत्त्वाच्या अभ्यासांनी ही गोष्ट स्पष्ट केली आहे:
१) 2013 University of Utah Study
या अभ्यासात हजारो मेंदू स्कॅन तपासले. निष्कर्ष असा आला की:
मानवी मेंदू दोन बाजूंपैकी कोणतीही एक बाजू जास्त वापरत नाही. दोन्ही बाजू सतत आणि सारख्याच प्रमाणात सक्रिय असतात.
२) fMRI neural network studies
अनेक अभ्यास दाखवतात की क्रिएटिव्हिटी ही उजव्या मेंदूमुळे होत नाही. क्रिएटिव्ह लोकांमध्ये दोन्ही बाजूंच्या नेटवर्कमधील “connection” मजबूत असतात.
३) Neuroscience consensus
आज neuroscientists मानतात की “left brain – right brain personalities” ही वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीची आणि अपूर्ण संकल्पना आहे.
मग स्वतःला कसं समजावावं?
तुमच्याकडे जी कौशल्यं आहेत ती मेंदूच्या एका बाजूमुळे नाहीत, तर त्या कौशल्यांवर केलेल्या प्रयत्नांमुळे आहेत. मेंदूमध्ये ‘plasticity’ असते. म्हणजे नवीन कौशल्यं शिकली की मेंदूचे नेटवर्क बदलतात आणि मजबूत होतात.
तुम्ही इच्छिलं तर क्रिएटिव्हही होऊ शकता आणि लॉजिकलही.
“डावा मेंदू विरुद्ध उजवा मेंदू” ही कल्पना काही प्रमाणात मेंदूच्या रचनेवर आधारित आहे, पण ती खूपच साधी करून सांगितलेली आहे. आधुनिक विज्ञान सांगतं की दोन्ही बाजू एकत्र काम करतात, एकमेकांवर अवलंबून असतात आणि माणसाचं व्यक्तिमत्व एका बाजूवरून ठरत नाही.
ही संकल्पना आकर्षक असली तरी ती भ्रमित करु शकते. त्यामुळे आपल्या क्षमतेबद्दल चुकीची मर्यादा घालण्यापेक्षा मेंदूला दोन्ही बाजूंनी वापरणं, शिकणं आणि वाढणं महत्वाचं आहे.
धन्यवाद.