आपल्या आयुष्यात असे अनेक प्रसंग येतात जे आपल्याला आतून हलवून टाकतात. काहींसाठी हे प्रसंग एवढे मोठे असतात की संपूर्ण आयुष्य कोसळल्यासारखे वाटते. पण आश्चर्य म्हणजे, काही लोक या कठीण प्रसंगांमधून केवळ बाहेरच येत नाहीत, तर अधिक मजबूत, अधिक स्थिर आणि अधिक शहाणे होत बाहेर पडतात. मनशास्त्रात या क्षमतेला Resilience म्हटले जाते. म्हणजेच संकटांमधून उभं राहण्याची, पुन्हा पुढे चालत राहण्याची आणि अनुभवांमधून शिकण्याची क्षमता.
या लेखात आपण हेच पाहणार आहोत की काही लोक एवढ्या मोठ्या संकटातूनही स्वतःला कसे सावरतात? त्यामागे नेमकं मानसशास्त्र काय सांगतं? आणि कोणत्या गोष्टी त्यांना इतरांपेक्षा मजबूत बनवतात?
१) Resilience जन्मजात नसते, ती विकसित होते
संशोधन सांगते की Resilience ही काही अपवादात्मक लोकांची खास देणगी नसते. ती कोणाकडेही जन्मतः ठरलेली नसते. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ Ann Masten यांनी याला “ordinary magic” असं म्हटलं आहे.
म्हणजे साध्या लोकांमध्येही ही क्षमता असते, फक्त ती वेळेनुसार वाढत जाते.
या क्षमतेवर पुढील घटक परिणाम करतात:
- घरचं वातावरण
- आर्थिक स्थिती
- मानसिक आधार
- आत्मविश्वास
- जीवनातील अनुभव
म्हणजेच Resilience ही विचार, अनुभव, सवयी आणि सामाजिक आधार यांच्या मिश्रणातून तयार होते.
२) संकटाला आपण दिलेली अर्थव्याख्या
दोन व्यक्तींना एकच संकट येऊ शकतं, पण दोघांची प्रतिक्रिया वेगळी असते.
काही लोक ते संकट “शेवट” मानतात.
तर काही जण ते “नवीन सुरुवात” मानतात.
मानसशास्त्रात याला Cognitive Appraisal म्हणतात. म्हणजेच आपल्या मनाने त्या घटनेला दिलेली अर्थव्याख्या.
उदा.
- नोकरी गेली = “मी संपलो” → नकारात्मक अर्थ
- नोकरी गेली = “नव्या संधीचा दरवाजा” → सकारात्मक अर्थ
ही अर्थव्याख्या व्यक्तीच्या संकटातून सावरण्याच्या क्षमतेला थेट आकार देते. जे लोक परिस्थितीला एक शिक्षण म्हणून पाहतात, ते लवकर सावरतात.
३) भावनांना दडपून न ठेवण्याची सवय
संशोधन सांगतं की Resilient लोक आपले दु:ख, भीती किंवा ताण आतमध्ये दाबून ठेवत नाहीत. ते आपल्या भावनांना मान्य करतात, स्वीकारतात आणि त्याबद्दल बोलतात.
यामुळे त्यांची भावनिक प्रोसेसिंग योग्य प्रकारे होते.
हे काम खालील पद्धतींनी होते:
- कोणाशीतरी बोलणं
- डायरी लिहणं
- स्वतःच्या भावनांचं निरीक्षण करणं
- थेरपी घेणं (गरज असेल तर)
ज्यांना भावनांचे नाव ठेवता येते, त्यांच्यात भावनिक स्थिरता वाढते. हे Resilience चं एक प्रमुख लक्षण आहे.
४) “मी काही करू शकतो” हा विश्वास
मानसशास्त्रात याला Self-efficacy म्हणतात.
म्हणजे, “मी एखाद्या परिस्थितीला हाताळू शकतो” असा आतला विश्वास.
Resilient लोकांकडे हा विश्वास जास्त असतो.
ते विचार करतात की:
- प्रयत्न केल्यास गोष्टी बदलू शकतात
- परिस्थितीवर पूर्ण नियंत्रण नसले तरी काहीतरी करता येऊ शकतं
- माझ्या कृतीला अर्थ आहे
हा विश्वास व्यक्तीला पाऊल उचलायला प्रेरणा देतो, त्यामुळे संकटातून सावरण्याची ताकद वाढते.
५) समस्या टाळण्याऐवजी उपाय शोधण्याची वृत्ती
काही लोक समस्या येताच पळ काढतात. पण Resilient लोक समस्या स्वीकारतात आणि त्यावर उपाय शोधतात.
संशोधनानुसार ते खालील पद्धती वापरतात:
- परिस्थितीचे विश्लेषण
- पर्याय पाहणे
- मदत मागणे
- छोट्या छोट्या टप्प्यात प्रगती करणे
- स्वतःला वेळ देणे
ही Problem-Solving Skills त्यांना संकटात बुडवून टाकत नाहीत. उलट त्यांना पुढचा मार्ग दाखवतात.
६) सामाजिक आधाराची ताकद
Resilience च्या सर्वात महत्वाच्या स्तंभांपैकी हा एक आहे.
ज्यांच्याकडे पुढील लोक असतात, ते संकटातून लवकर सावरतात:
- कुटुंब
- जवळचे मित्र
- सहकारी
- सपोर्ट ग्रुप
- थेरपिस्ट
मानसशास्त्र सांगते की “सामाजिक आधार हा मानसिक लसीकरणासारखा असतो.” तो व्यक्तीला सुरक्षितता, स्वीकार आणि मार्गदर्शन देतो.
७) स्वतःशी दयाळू राहण्याची सवय (Self-compassion)
डॉ. Kristin Neff यांच्या संशोधनानुसार Self-compassion असलेली माणसं संकटात तुटत नाहीत.
कारण ते स्वतःला दोष न देता, स्वतःवर प्रेमाने वागतात.
त्यांची वृत्ती अशी असते:
- “कोणीही चूक करतो”
- “हे क्षण कठीण आहेत, पण मी एकटा नाही”
- “मी स्वतःला साथ देईन”
ही करुण भावना व्यक्तीला मानसिक आधार देते.
८) अनुकूलन करण्याची क्षमता
Resilient लोक नशिबावर सोडून देत नाहीत.
ते परिस्थितीनुसार स्वतःमध्ये बदल घडवतात.
याला Adaptive Flexibility म्हणतात.
उदा.
- परिस्थिती बदलली तर रणनीती बदलणे
- रूटीन बदलणे
- नवीन कौशल्ये शिकणे
- भावना सांभाळणे
अडकून न पडता पुढे जाण्याची ही प्रवृत्ती संकटातून बाहेर पडण्याची संधी वाढवते.
९) जीवनात अर्थ किंवा मूल्य असणं
ज्यांना त्यांच्या जीवनात काहीतरी मोठा उद्देश वाटतो, ते संकटांना वेगळ्या नजरेने पाहतात.
याला Meaning-Making म्हणतात.
उदा.
- कुटुंबाची जबाबदारी
- समाजसेवा
- स्वप्न
- करिअरचे उद्दिष्ट
- आध्यात्मिक मूल्य
असा मोठा आधार असेल तर व्यक्ती संकटातून तुटत नाही.
त्यांना स्वतःला उभं करण्याचं कारण मिळतं.
१०) आत्मनियंत्रण आणि मानसिक स्थैर्य
Resilient लोक त्वरित प्रतिक्रिया देत नाहीत.
ते थोडं थांबतात, विचार करतात आणि मग निर्णय घेतात.
यामुळे पुढील फायदे होतात:
- कमी भावनिक चढउतार
- संतुलित दृष्टिकोन
- कमी घाईघाईचे निर्णय
- जास्त स्पष्टता
संशोधन सांगते की Mindfulness, श्वसन तंत्र आणि आत्मचिंतन Resilience वाढवतात.
११) छोट्या गोष्टींची कदर करणे
काही लोक कठीण काळातही सकारात्मक गोष्टी पकडतात.
उदा.
- आज दिवस थोडा बरा होता
- कोणीतरी मदत केली
- मी अजूनही प्रयत्न करू शकतो
- काहीतरी शिकायला मिळतंय
ही लहानशी कृतज्ञता त्यांना मानसिक शक्ती देते.
निष्कर्ष
काही लोक प्रचंड संकटातूनही स्वतःला सावरतात कारण त्यांच्याकडे काही विशेष जादू नसते. ते जगाला वेगळ्या नजरेने पाहतात, भावनांना स्वीकारतात, मदत घेतात, परिस्थितीला तोंड देतात आणि स्वतःवर विश्वास ठेवतात.
त्यांची मानसिक ताकद अनुभवांमधून तयार होते.
ती शिकता येते, वाढवता येते आणि विकसित करता येते.
याच कारणामुळे मानसशास्त्र सांगतं:
Resilience ही एक क्षमता आहे, नशीब नाही.
ती शिकता येते, आणि हळूहळू प्रत्येक जण मजबूत होऊ शकतो.
धन्यवाद.