आपले व्यक्तिमत्व कसे तयार होते हा प्रश्न मानसशास्त्रात अनेक वर्षांपासून अभ्यासाचा केंद्रबिंदू आहे. आपण लहानपणी जसे असतो, तसंच आयुष्यभर राहतो का? की आपल्या अनुभवांनी आपल्यात बदल घडवतो? हा प्रश्न एका बाजूला ‘जैविक रचना’ आणि दुसऱ्या बाजूला ‘परिस्थिती व अनुभव’ यांच्यातील संबंधावर आधारित आहे.
मानसशास्त्रात याला Nature vs. Nurture असे दोन भागांमध्ये समजवले जाते. “Nature” म्हणजे जन्मतः मिळालेली गुणवैशिष्ट्ये आणि “Nurture” म्हणजे वाढताना मिळालेले अनुभव, वातावरण आणि शिकलेले वर्तन. चला, या दोन्ही बाजूंचा अभ्यास करून पाहूया.
१. जन्मतः मिळणाऱ्या गुणांचे महत्त्व (Nature)
१.१ आनुवंशिकतेचा प्रभाव
शास्त्रज्ञ सांगतात की व्यक्तिमत्वाचा काही भाग जनुकीय असतो. आपण आपल्या आई-वडिलांकडून काही स्वभाववैशिष्ट्ये घेतो. उदाहरणार्थ:
- एखादी व्यक्ती नैसर्गिकरीत्या शांत स्वभावाची असते
- काही लोक नैसर्गिकरीत्या उत्साही किंवा जिद्दी असतात
- काही लोकांना पटकन राग येतो किंवा लगेच तणाव जाणवतो
या सर्व गोष्टींमध्ये जीनचा काही प्रमाणात प्रभाव असतो. जुळ्या भावंडांवर केलेल्या संशोधनातही असे आढळले की त्यांच्यातील अनेक स्वभावसदृश्यता जन्मजात असतात, जरी ते वेगवेगळ्या वातावरणात वाढले तरी.
१.२ मेंदूची रचना आणि रसायने
आपला मेंदू कसा काम करतो यावरही व्यक्तिमत्व अवलंबून असते. मेंदूतील डोपामिन, सेरोटोनिन, कॉर्टिसोल यांसारखी रसायने आपल्या वर्तनावर परिणाम करतात.
उदा.:
- डोपामिन जास्त असेल तर व्यक्ती अधिक उत्साही आणि जोखमी घेणारी असू शकते.
- कॉर्टिसोल जास्त असेल तर व्यक्तीला तणावाची जास्त प्रतिक्रिया जाणवू शकते.
- सेरोटोनिन कमी असेल तर मूड बदलणे, अधीरता, चिडचिड दिसू शकते.
म्हणजेच काही स्वभाववैशिष्ट्ये शरीरातील जैविक प्रक्रियांशी जोडलेली असतात.
२. अनुभवांनी घडणारं व्यक्तिमत्व (Nurture)
जन्मजात गुणांचा प्रभाव असला तरी व्यक्तिमत्व तयार होण्यात अनुभवांची भूमिका तितकीच – कधीकधी अधिक – महत्त्वाची असते.
२.१ बालपणातील अनुभव
बालपणी घेतलेले अनुभव व्यक्तिमत्वाचा पाया तयार करतात:
- पालकांचे वागणे
- कौटुंबिक वातावरण
- सुरक्षितता की असुरक्षितता
- प्रेम, आधार, प्रोत्साहन
- पहिल्या सामाजिक अनुभवांची गुणवत्ता
जर एखादं मूल प्रेम आणि सुरक्षिततेच्या वातावरणात वाढलं तर ते आत्मविश्वासी आणि स्थिर मनाचे होते. उलट भीती, हिंसा किंवा दुर्लक्ष असलेल्या वातावरणात वाढल्यास भीती, असुरक्षितता किंवा अविश्वास यांसारख्या समस्या दिसू शकतात.
२.२ शिकलेले वर्तन
मानवी वर्तनाचा मोठा भाग “शिकलेला” असतो. निरीक्षण, चुका, परिस्थिती, सामाजिक नियम आणि अनुभव यांतून आपण आपला स्वभाव आकारत जातो.
उदा.:
- एखाद्या व्यक्तीला सतत लोकांची मदत मिळाली असेल तर ती व्यक्ती उदार आणि प्रेमळ बनते.
- वारंवार अपमान किंवा नकार अनुभवलेली व्यक्ती अंतर्मुख किंवा सावध बनू शकते.
- जबाबदारीची सवय असलेल्या वातावरणात वाढलेली व्यक्ती अधिक शिस्तबद्ध होते.
२.३ समाज आणि संस्कृती
आपले व्यक्तिमत्व आपल्या आसपासच्या समाजानेही घडवलेले असते.
भारतीय समाजात कुटुंबकेंद्री विचार अधिक असतात, त्यामुळे आपल्याला संबंध, आदर आणि सहकार्य महत्त्वाचे वाटतात. काही पाश्चिमात्य देशांमध्ये स्वतंत्रपणा आणि वैयक्तिक निर्णयांना जास्त महत्त्व दिलं जातं. यामुळे तिथल्या लोकांचा स्वभाव अधिक आत्मविश्वासी किंवा स्वावलंबी दिसतो.
३. व्यक्तिमत्व बदलतं का?
हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. एकेकाळी असे मानले जात होते की व्यक्तिमत्व आयुष्यभर स्थिर असते. पण आधुनिक संशोधन वेगळी गोष्ट सांगते.
३.१ आयुष्यभर व्यक्तिमत्वात बदल होतो
व्यक्तिमत्वाचा काही हिस्सा स्थिर राहतो, पण मोठा भाग काळानुसार बदलतो.
उदा.:
- वय वाढल्यावर माणूस अधिक शांत, स्थिर आणि संयमी होतो.
- अनुभवांनी माणूस अधिक परिपक्व किंवा जिद्दी बनतो.
- मोठे अपघात, नुकसान किंवा नकारात्मक घटना स्वभावात बदल घडवू शकतात.
- चांगले संबंध, सकारात्मक वातावरण किंवा उत्तम मार्गदर्शनही स्वभाव सुधारू शकते.
३.२ व्यक्तिमत्व प्रशिक्षण
आज मानसशास्त्रात व्यक्तिमत्व विकसित करण्यासाठी अनेक तंत्रे उपलब्ध आहेत:
- संज्ञानात्मक-व्यवहार थेरपी (CBT)
- माइंडफुलनेस
- भावनात्मक जागरूकता (Emotional regulation)
- सामाजिक कौशल्य प्रशिक्षण
- आत्मविश्वास वाढवण्यासाठीचे व्यायाम
यामुळे स्पष्ट होते की व्यक्तिमत्व जन्मतःच ठरलेले नसते. व्यक्ती इच्छाशक्ती आणि प्रयत्नांद्वारे स्वतःला बदलू शकते.
४. ‘जन्म’ आणि ‘अनुभव’ यांच्यातील संतुलन
संशोधन सांगते की व्यक्तिमत्व 40-50% पर्यंत जन्मजात घटकांवर आधारित असते, तर उरलेला भाग अनुभवांनी घडतो. म्हणजेच दोन्ही घटक एकत्र काम करतात.
हे असं का होतं?
कारण:
- जन्मतः आपण काही प्रवृत्ती घेऊन येतो.
- पण ते कसे प्रकट होतील हे वातावरण ठरवतं.
उदा.:
- एखाद्या मुलात नैसर्गिक ऊर्जा जास्त असेल.
पण शांत, मार्गदर्शन देणारं वातावरण असेल तर ते ऊर्जेचा योग्य वापर करेल.
उलट कडक किंवा दुर्लक्ष करणाऱ्या वातावरणात तेच मूल अस्वस्थ किंवा अव्यवस्थित होऊ शकतं.
५. व्यक्तिमत्व म्हणजे नेमकं काय?
व्यक्तिमत्व म्हणजे:
- विचार करण्याची पद्धत
- भावना हाताळण्याची शैली
- वर्तनाची सवय
- जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन
- स्वतःबद्दल आणि इतरांबद्दलची भूमिका
हे सर्व घटक आपल्यात जन्मतः असलेल्या गुणांमधून आणि आयुष्यात शिकलेल्या अनुभवांमधून तयार होतात.
६. अंतिम निष्कर्ष
आपले व्यक्तिमत्व पूर्णपणे जन्मतः ठरलेले नसते आणि फक्त अनुभवांनीच घडते असेही नाही. दोन्ही स्रोत एकत्र येऊन आपल्याला आपण बनवतात.
- जन्म आपल्याला सुरुवात देतो
- अनुभव आपल्याला आकार देतात
- वातावरण आपल्याला दिशा दाखवते
- आणि आपण स्वतः ठरवतो की पुढे कसे वाढायचे
म्हणूनच, कोणाचाही स्वभाव हा “ठरलेला भाग्य” नसतो. बदलाची शक्यता नेहमी असते. योग्य अनुभव, सकारात्मक वातावरण आणि जागरूक प्रयत्न यांच्या मदतीने आपण इच्छित तसा स्वभाव विकसित करू शकतो.
धन्यवाद.