आपल्या समाजात अनेकदा एखादी व्यक्ती सतत स्वच्छता करत असेल, वारंवार हात धुत असेल, घरातील वस्तू परफेक्ट क्रमात ठेवत असेल, तर लोक लगेच म्हणतात – “त्याला OCD आहे.” पण खरं म्हणजे हा शब्द इतक्या सहजतेने वापरणं चुकीचं आहे. कारण OCD म्हणजे फक्त स्वच्छतेचा अतिरेक नव्हे, तर ती एक गंभीर मानसिक अवस्था आहे जी व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर खोल परिणाम घडवते.
OCD म्हणजे काय?
OCD म्हणजे Obsessive Compulsive Disorder – एक प्रकारचा चिंतेचा (Anxiety) विकार. यात व्यक्तीच्या मनात अनाहूत, त्रासदायक विचार किंवा भीती निर्माण होतात, ज्यांना obsessions म्हणतात. त्या विचारांपासून सुटका मिळवण्यासाठी ती काही विशिष्ट कृती वारंवार करते, ज्यांना compulsions म्हणतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्याच्या मनात वारंवार विचार येतो की “माझ्या हातांवर जंतू आहेत, मी आजारी पडेन.” या भीतीपासून मुक्त होण्यासाठी तो व्यक्ती सतत हात धुते. हात धुतल्याने थोडा आराम मिळतो, पण काही वेळाने तोच विचार पुन्हा डोकावतो आणि पुन्हा तीच कृती सुरू होते. हा अखंड चक्र तयार होतो, ज्यातून बाहेर पडणं कठीण होतं.
OCD चे दोन मुख्य घटक
- Obsessions (अनाहूत विचार):
हे असे विचार, प्रतिमा किंवा भावना असतात ज्यांवर व्यक्तीचा नियंत्रण नसतो. हे विचार त्रासदायक आणि सतत परत येणारे असतात.
उदाहरणार्थ:- “मी एखाद्याला दुखावलं का?”
- “मी काही चूक केली का?”
- “माझ्या हातांवर जंतू आहेत.”
- “काही वाईट घडेल का?”
- Compulsions (पुनरावृत्ती करणाऱ्या कृती):
या कृती त्या त्रासदायक विचारांपासून तात्पुरता आराम मिळवण्यासाठी केल्या जातात.
उदाहरणार्थ:- सतत हात धुणे किंवा अंघोळ करणे.
- दरवाजे, गॅस, लाईट वारंवार तपासणे.
- वस्तू ठराविक क्रमाने लावणे.
- विशिष्ट शब्द किंवा प्रार्थना मनात पुन्हा पुन्हा म्हणणे.
OCD आणि ‘स्वच्छतेचा अतिरेक’ यातला फरक
प्रत्येकाला स्वच्छ राहणं, नीटनेटकेपणा आवडणं हे सामान्य आहे. पण जेव्हा ही सवय इतकी तीव्र होते की ती तुमचं जीवन नियंत्रित करू लागते, तेव्हा ती समस्या बनते.
- स्वच्छतेचा शौक: स्वेच्छेने स्वच्छ राहणं, समाधान मिळणं.
- OCD: स्वच्छता न केल्यास तीव्र चिंता किंवा भीती वाटणं, जबरदस्तीने ती कृती करणं.
उदा., एखाद्याला घर आवरल्यावर समाधान मिळतं हे सामान्य आहे, पण एखाद्याला घरात थोडी धूळ दिसली की घाबरायला होतं, झोप येत नाही, आणि पुन्हा पुन्हा साफसफाई करावी लागते – हे OCD चे लक्षण आहे.
OCD चे इतर प्रकार
संशोधनानुसार OCD चे स्वरूप केवळ स्वच्छतेपुरते मर्यादित नसते. त्याचे विविध प्रकार दिसून येतात:
- Checking Type: वारंवार तपासण्याची सवय – दरवाजा लॉक केला का, गॅस बंद केला का इ.
- Contamination Type: जंतू, घाण, आजार यांची भीती – सतत धुणे किंवा टाळणे.
- Symmetry Type: वस्तू एकसारख्या, सरळ किंवा ठराविक क्रमाने लावण्याची गरज.
- Harm Type: कोणाला इजा पोहोचेल या अनाहूत विचारांमुळे अपराधी वाटणं.
- Religious/Moral Type (Scrupulosity): धार्मिक विधी चुकल्याची भीती, पाप झालं असं वाटणं.
मानसशास्त्रीय पार्श्वभूमी
OCD वर अनेक संशोधनं झाली आहेत. मानसशास्त्र सांगतं की हा विकार अत्यधिक चिंता, परिपूर्णतेची गरज, अपराधीपणा आणि नियंत्रण गमावण्याची भीती यांच्याशी संबंधित असतो.
काही व्यक्तींमध्ये बालपणीचा कठोर अनुशासनात्मक अनुभव, कठोर पालकत्व, किंवा छोट्या चुकांबद्दल शिक्षा मिळण्याची सवय या पार्श्वभूमीवर OCD विकसित होऊ शकतो.
मेंदूविज्ञानानुसार, OCD मध्ये सेरोटोनिन (Serotonin) या न्यूरोट्रान्समीटरचे प्रमाण असंतुलित असते. तसेच मेंदूतील orbitofrontal cortex आणि caudate nucleus या भागांची क्रियाशीलता जास्त आढळते. म्हणजेच, मेंदू सतत “धोका आहे” असा संदेश देत राहतो, जरी खरा धोका नसला तरी.
OCD मुळे होणारे परिणाम
OCD फक्त विचारांपुरताच मर्यादित राहत नाही. तो व्यक्तीच्या नात्यांवर, कामावर आणि आत्मसन्मानावर खोल परिणाम करतो.
- वेळ आणि ऊर्जा वाया जाते.
- कामावर लक्ष केंद्रित होत नाही.
- सततची चिंता आणि थकवा जाणवतो.
- कुटुंबीयांशी वाद होतात.
- समाजात गैरसमज निर्माण होतात.
कधी कधी व्यक्ती स्वतःलाही जाणवतं की “मी असं करायला नको,” पण तो विचार थांबत नाही. म्हणून OCD म्हणजे ‘कमकुवत मन’ नसून, एक वैद्यकीय आणि मानसिक विकार आहे.
उपचार कसे केले जातात?
OCD चं व्यवस्थापन शक्य आहे, आणि त्यासाठी मानसशास्त्रात अनेक प्रभावी पद्धती विकसित झाल्या आहेत.
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT):
ही सर्वाधिक प्रभावी थेरपी मानली जाते. यात व्यक्तीला त्याचे नकारात्मक विचार आणि प्रतिक्रिया ओळखायला शिकवले जातं.- Exposure and Response Prevention (ERP) ही CBT चा महत्त्वाचा भाग आहे. यात रुग्णाला हळूहळू त्या भीतीसमोर उभं केलं जातं, पण त्याला जबरदस्तीने कृती (compulsion) करू दिली जात नाही. हळूहळू भीती कमी होते.
- औषधोपचार:
मानसोपचार तज्ञ सेरोटोनिन वाढवणारी औषधं (SSRIs) देतात. ही औषधं मेंदूतील रासायनिक असंतुलन सुधारतात. - समुपदेशन आणि मनोशिक्षण (Psychoeducation):
रुग्ण आणि त्याच्या कुटुंबाला या विकाराबद्दल योग्य माहिती दिली जाते, ज्यामुळे गैरसमज दूर होतात आणि रुग्णाला भावनिक आधार मिळतो. - Relaxation techniques:
ध्यान, श्वसन तंत्र, आणि शारीरिक व्यायाम चिंता कमी करण्यात मदत करतात.
कुटुंबाची भूमिका
OCD असलेल्या व्यक्तीला दोष देणं, चिडणं किंवा त्याच्या सवयींवर हसणं टाळायला हवं. त्याऐवजी समजूतदारपणे साथ देणं महत्त्वाचं आहे.
- त्याच्या कृतींना प्रोत्साहन न देता, शांतपणे त्याचं लक्ष दुसरीकडे वळवावं.
- त्याला थेरपी किंवा डॉक्टरकडे जाण्यासाठी प्रोत्साहित करावं.
- “तू हे का करत नाहीस?” असं विचारण्याऐवजी “आपण एकत्र प्रयत्न करूया” असं म्हणणं अधिक उपयोगी ठरतं.
OCD म्हणजे उपचारयोग्य विकार
OCD पूर्णपणे बरा होतो का?
हो, अनेक रुग्णांमध्ये सातत्याने थेरपी, औषधोपचार आणि कुटुंबाचा आधार मिळाल्यास मोठ्या प्रमाणावर सुधारणा होते. संशोधन सांगतं की CBT घेतलेल्या जवळपास 70-80% व्यक्तींना लक्षणीय फायदा होतो. काही वेळा विकार पुन्हा उफाळून येऊ शकतो, पण योग्य तंत्र माहित असल्यास त्यावर नियंत्रण ठेवणं शक्य असतं.
OCD बद्दलचे गैरसमज
- “OCD म्हणजे स्वच्छतेचा विकार.” – चुकीचं. त्याचे अनेक प्रकार आहेत.
- “हा फक्त सवय आहे.” – नाही, हा मानसिक विकार आहे.
- “यात इच्छाशक्तीचा अभाव असतो.” – चुकीचं. हा मेंदूच्या रासायनिक प्रक्रियांशी संबंधित विकार आहे.
- “OCD असलेले लोक वेडे असतात.” – नाही, ते पूर्णपणे समजूतदार असतात, फक्त त्यांच्या विचारांवर नियंत्रण ठेवणं कठीण असतं.
शेवटी…
OCD म्हणजे केवळ स्वच्छतेचा अतिरेक नाही. तो एक गंभीर, पण उपचारयोग्य मानसिक विकार आहे. या विकाराने ग्रस्त व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी समजून घेणं, सहानुभूती दाखवणं आणि योग्य मदत मिळवून देणं ही आपली जबाबदारी आहे.
समाजाने हे ओळखणं गरजेचं आहे की “OCD असलेली व्यक्ती तिच्या कृतींमुळे नव्हे, तर तिच्या मनातील संघर्षांमुळे त्रस्त असते.”
आणि त्या संघर्षाला समजून घेणं – हेच खरे मानसिक आरोग्याचे लक्षण आहे.
धन्यवाद.