मानवी मेंदू अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे. तो फक्त आठवणी साठवून ठेवत नाही, तर त्या आठवणी वेळोवेळी बदलतो, संपादित करतो आणि कधी कधी पूर्णपणे नवीन आठवणी “निर्माण” सुद्धा करतो. अनेक वेळा आपण खात्रीने सांगतो की “ही गोष्ट मी अनुभवल्येय”, पण प्रत्यक्षात ती घटना कधी घडलेलीच नसते. यालाच मानसशास्त्रात false memory (खोटी आठवण) म्हणतात.
१. खोटी आठवण म्हणजे काय?
खोटी आठवण म्हणजे अशी घटना जी आपण मनात खरी मानतो, पण ती प्रत्यक्षात घडलेली नसते. उदाहरणार्थ, एखाद्या मित्राने तुमच्यावर ओरडलं असं तुम्हाला वाटतं, पण नंतर तो सांगतो की असं काही घडलंच नाही. तरीही तुमचं मन म्हणत राहतं, “नाही, मला आठवतं ते घडलं होतं.”
या खोट्या आठवणी मेंदूच्या memory reconstruction process शी संबंधित असतात. म्हणजेच, मेंदू जेव्हा एखादी गोष्ट आठवतो, तेव्हा तो त्या आठवणीला नव्याने “बांधतो”. या प्रक्रियेत चुकाही होऊ शकतात.
२. मेंदू आठवणी कशा तयार करतो?
जेव्हा आपण एखादा अनुभव घेतो, तेव्हा मेंदू त्या अनुभवाशी संबंधित माहिती वेगवेगळ्या भागात साठवतो –
- Hippocampus: घटना आणि जागा लक्षात ठेवतो
- Amygdala: भावनिक प्रतिक्रिया जपतो
- Cortex: तपशील आणि अर्थ समजून घेतो
नंतर, जेव्हा आपण ती आठवण पुन्हा जागवतो, तेव्हा मेंदू हे सगळे तुकडे एकत्र करून “पुन्हा बनवलेली” आठवण आपल्यासमोर ठेवतो. पण या प्रक्रियेत जर काही तुकडे चुकीने जोडले गेले, तर ती आठवण वास्तवाशी विसंगत बनते.
३. संशोधन काय सांगतं?
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ एलिझाबेथ लॉफ्टस (Elizabeth Loftus) यांनी या विषयावर अनेक प्रसिद्ध प्रयोग केले. त्यांच्या अभ्यासातून असं दिसलं की लोकांच्या आठवणी अत्यंत बदलणाऱ्या असतात.
एका प्रयोगात त्यांनी काही लोकांना एका कार अपघाताचा व्हिडिओ दाखवला. काहींना विचारलं, “कार एकमेकांना hit झाली का?”, तर काहींना विचारलं, “कार एकमेकांवर smashed झाली का?”
ज्यांना “smashed” हा शब्द ऐकवला, त्यांनी अपघात जास्त भयंकर असल्याचं सांगितलं, आणि काहींनी सांगितलं की “काच फुटताना पाहिलं,” जरी व्हिडिओमध्ये काच फुटली नव्हती.
यावरून दिसून आलं की शब्दांचा वापर आणि संदर्भ आठवणींचं स्वरूप बदलू शकतो.
४. खोट्या आठवणी तयार होण्याची कारणं
खोट्या आठवणी अचानक तयार होत नाहीत. त्या काही मानसिक आणि सामाजिक घटकांमुळे तयार होतात:
- सूचना (Suggestion): एखाद्याने सांगितलेली गोष्ट आपण नंतर “घडलेली” म्हणून लक्षात ठेवू शकतो.
- कल्पना (Imagination): जेव्हा आपण वारंवार एखादी गोष्ट कल्पतो, तेव्हा ती खोटी गोष्टही खरी वाटू लागते.
- भावनिक प्रभाव: भीती, दु:ख, किंवा आनंद यांसारख्या तीव्र भावनांमुळे आठवणी विकृत होतात.
- गट प्रभाव (Social pressure): अनेक लोक एखादी गोष्ट खरी सांगत असतील, तर आपणही तिला मान्य करतो.
- वेळेचा परिणाम: कालांतराने आठवणींचे तपशील धूसर होतात, आणि मेंदू त्या जागा आपल्या कल्पनांनी भरतो.
५. बालपणीच्या आठवणी आणि खोटेपणा
बालपणातील अनेक आठवणी खरं तर आपल्या कल्पनेतून तयार झालेल्या असतात.
संशोधनात दिसून आलं की अनेक प्रौढ लोक सांगतात, “मला आठवतं मी दोन वर्षांचा असताना आईबरोबर बाजारात गेलो होतो.” पण दोन वर्षांच्या वयात मेंदूला दीर्घकालीन आठवणी साठवण्याची क्षमता नसते. याला childhood amnesia म्हणतात.
म्हणून, अशा आठवणी बहुतेक वेळा पालकांनी सांगितलेल्या गोष्टींवर किंवा फोटोंवरून तयार झालेल्या कल्पनांवर आधारित असतात.
६. मेंदूला खोट्या आठवणी “खऱ्या” का वाटतात?
जेव्हा मेंदू खोटी आठवण बनवतो, तेव्हा ती आठवण खरी आठवणीप्रमाणेच neural pathways सक्रिय करते. म्हणजेच, आपला मेंदू दोन्ही प्रकारच्या आठवणींना सारखं वागवतो.
MRI स्कॅनमध्ये दिसून आलं आहे की खऱ्या आणि खोट्या आठवणींसाठी मेंदूचे एकसारखे भाग सक्रिय होतात, विशेषतः hippocampus आणि prefrontal cortex.
म्हणूनच खोटी आठवणही अनुभवाच्या दृष्टीने खरी वाटते.
७. खोट्या आठवणींचे परिणाम
खोट्या आठवणींमुळे आपल्या आयुष्यात अनेक मानसिक आणि सामाजिक परिणाम दिसतात:
- नातेसंबंधातील गैरसमज: एखाद्याने काही बोललं असं वाटून आपण राग धरतो, पण प्रत्यक्षात ती घटना घडलेली नसते.
- कायदेशीर गुन्हेगारी प्रकरणं: साक्षीदारांनी चुकीच्या आठवणी दिल्यामुळे निरपराध लोक दोषी ठरतात.
- स्वतःबद्दल चुकीची समज: एखाद्या अपयशाची जबाबदारी आपण घेतो, जरी ते आपल्या हातात नव्हतं.
८. सोशल मीडिया आणि आधुनिक काळातील खोट्या आठवणी
आजच्या काळात सोशल मीडियामुळे खोट्या आठवणींना खतपाणी मिळतं.
एखादा व्हिडिओ, फोटो किंवा बातमी अनेकदा पाहिल्यानंतर आपल्याला वाटू लागतं की आपण ती घटना प्रत्यक्ष पाहिली किंवा अनुभवली आहे.
या घटनेला मानसशास्त्रात “source confusion” म्हणतात. म्हणजेच, माहिती कुठून आली हे मेंदू विसरतो आणि ती स्वतःची अनुभूती म्हणून साठवतो.
९. आपण खोट्या आठवणींपासून कसं वाचू शकतो?
खोट्या आठवणी पूर्णपणे टाळता येत नाहीत, पण काही गोष्टी केल्यास त्या कमी होऊ शकतात:
- तथ्यांची पडताळणी करा: कोणतीही घटना लक्षात ठेवताना ती इतरांकडून पुष्टी करून घ्या.
- भावनिक स्थिती तपासा: भावनिक क्षणात केलेली आठवण तपशीलात बदलू शकते. शांततेत विचार करा.
- डायरी लिहा: घडणाऱ्या गोष्टी वेळेवर लिहून ठेवल्यास नंतर गोंधळ होत नाही.
- सजगता (Mindfulness): वर्तमान क्षणात राहिल्यास कल्पना आणि वास्तव यातील सीमारेषा स्पष्ट राहतात.
- माहितीच्या स्रोताची जाणीव ठेवा: “ही गोष्ट मी स्वतः अनुभवली का कोणीतरी सांगितली?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
आपला मेंदू म्हणजे फक्त माहिती साठवणारा यंत्र नाही; तो एक कथाकथनकार आहे. तो आपल्याला अर्थपूर्ण अनुभव देण्यासाठी आठवणींना एकत्र करून गोष्ट तयार करतो. कधी कधी त्या गोष्टीत थोडी कल्पना मिसळते, आणि आपण त्यावर विश्वास ठेवतो.
खोट्या आठवणी ही त्रुटी नसून, मेंदूची एक “क्रिएटिव्ह” प्रक्रिया आहे. ती दाखवते की आपला मेंदू फक्त भूतकाळ जपून ठेवत नाही, तर तो प्रत्येक वेळी आठवणी “पुन्हा लिहितो”.
त्यामुळे, पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला एखादी गोष्ट “नक्की आठवते”, तेव्हा थोडं थांबा आणि स्वतःला विचारा – “ही आठवण मी पाहिली का, की मी ती बनवली?”
धन्यवाद.