आपण अनेकदा पाहतो की एखादी व्यक्ती सामान्य परिस्थितीत खूप चांगली, नम्र आणि दयाळू असते. पण जेव्हा तिला थोडा अधिकार, पद किंवा सत्ता मिळते, तेव्हा तिच्या वागण्यात मोठा बदल दिसतो. तीच व्यक्ती अचानक रागीट, कठोर किंवा क्रूर बनते. प्रश्न असा निर्माण होतो की, चांगले माणसे अधिकार मिळाल्यावर का बदलतात? हा प्रश्न फक्त सामाजिक नाही, तर मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून खूप खोल आहे.
१. अधिकार आणि ‘पॉवर सिंड्रोम’
मानसशास्त्रात याला “पॉवर सिंड्रोम” म्हटलं जातं. संशोधन सांगतं की जेव्हा एखाद्याला सत्ता मिळते, तेव्हा मेंदूमध्ये ‘डोपामिन’ आणि ‘टेस्टोस्टेरॉन’ सारख्या हार्मोन्सचं प्रमाण वाढतं. हे हार्मोन्स व्यक्तीला आत्मविश्वास देतात, पण त्याच वेळी सहानुभूती कमी करतात. म्हणजेच, व्यक्तीला स्वतःचं बरोबर आणि इतरांचं चुकीचं वाटायला लागतं. तिच्या निर्णयात ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असा भाव निर्माण होतो.
२. स्टॅनफर्ड प्रिझन एक्सपेरिमेंट – एक प्रसिद्ध संशोधन
१९७१ साली मानसशास्त्रज्ञ फिलिप झिंबार्डो यांनी “स्टॅनफर्ड प्रिझन एक्सपेरिमेंट” नावाचं प्रसिद्ध संशोधन केलं. या प्रयोगात काही विद्यार्थ्यांना “कैदी” आणि काहींना “पोलीस अधिकारी” अशी भूमिका दिली गेली. फक्त काही दिवसांत, जे विद्यार्थी अधिकारी बनले होते त्यांनी कैद्यांवर क्रूर वागणूक सुरू केली — अपमान, शिक्षा, धमक्या. आश्चर्य म्हणजे हे सगळे विद्यार्थी आधी अत्यंत साधे आणि चांगले होते.
या प्रयोगाने दाखवून दिलं की परिस्थिती आणि अधिकाराची भूमिका व्यक्तीच्या वर्तनात मोठा बदल घडवते. चांगल्या व्यक्तींमध्येही ‘सत्तेचा प्रभाव’ हिंसक वर्तन उभं करू शकतो.
३. अधिकारामुळे येणारी नियंत्रणाची भावना
अधिकार मिळाल्यावर माणसाला इतरांवर नियंत्रण ठेवण्याची सवय लागते. “मी सांगतोय म्हणून ते कर” हा विचार हळूहळू नैसर्गिक वाटू लागतो. हे नियंत्रण फक्त इतरांवर नसतं, तर स्वतःच्या अहंकाराला पोसतं.
मानसशास्त्र सांगतं की जेव्हा व्यक्तीला नियंत्रण मिळतं, तेव्हा ती इतरांच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करते. ती माणसांकडे व्यक्ती म्हणून नाही, तर “आज्ञा पाळणारे घटक” म्हणून पाहते. त्यामुळे तिच्या वर्तनात कठोरता येते.
४. ‘मोरल डिसएंगेजमेंट’ – नैतिकतेपासून तुटलेपणा
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुराने “मोरल डिसएंगेजमेंट” ही संकल्पना मांडली. जेव्हा एखादी व्यक्ती सत्ता वापरते, तेव्हा ती आपल्या क्रूर कृतींचं नैतिक स्पष्टीकरण शोधते.
उदाहरणार्थ —
- “मी शिक्षा देतोय कारण शिस्त ठेवणं आवश्यक आहे.”
- “त्यांनी ऐकलं नाही, म्हणून त्यांना त्रास होणं योग्यच आहे.”
अशा विचारांमुळे व्यक्तीला स्वतःचं चुकीचं वर्तन योग्य वाटू लागतं. ती स्वतःला “वाईट” समजत नाही, उलट “कर्तव्यदक्ष” समजते.
५. सत्तेचा आणि भीतीचा संबंध
कधी कधी व्यक्ती अधिकार वापरताना क्रूर बनते कारण तिच्या मनात ‘अधिकार हरवायची भीती’ असते.
जे लोक नव्याने सत्तेत आलेले असतात, ते आपला अधिकार टिकवण्यासाठी कठोर भूमिका घेतात. त्यांना वाटतं की जर ते मवाळ वागले, तर लोक त्यांचा गैरफायदा घेतील. त्यामुळे ते जाणूनबुजून कठोर बनतात.
६. समूहाचा प्रभाव
अधिकार फक्त एकट्या व्यक्तीवर नाही, तर समूहावरही प्रभाव टाकतो. संशोधन दाखवतं की जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला समूहाचा पाठिंबा असतो, तेव्हा ती अधिक कठोर निर्णय घेते. तिला वाटतं की “सगळे माझ्यासोबत आहेत, मग मी काहीही करू शकतो.”
हीच मानसिकता अनेक ठिकाणी दिसते — ऑफिसमध्ये बॉस, शाळेत शिक्षक, राजकारणात नेते, किंवा घरातही वडील-मातांच्या वागणुकीत.
७. सहानुभूतीची घट
सत्तेमुळे माणूस इतरांच्या वेदना कमी ओळखतो. मानसशास्त्रज्ञ डॅचर केल्टनर यांच्या अभ्यासानुसार, सत्ताधारी लोकांचे मेंदू सहानुभूतीला प्रतिसाद देणाऱ्या भागात कमी सक्रिय होतात.
म्हणजेच, त्यांना इतरांच्या भावनांचा अंदाज कमी येतो. हळूहळू “दुसऱ्याला दुखलं तरी चालेल” अशी भावना तयार होते.
८. अधिकार आणि आत्मप्रतिमा
काही लोकांमध्ये आधीपासूनच ‘अल्प आत्मसन्मान’ (low self-esteem) असतो. जेव्हा त्यांना अधिकार मिळतो, तेव्हा ते स्वतःची किंमत दाखवण्यासाठी इतरांवर वर्चस्व गाजवतात.
अशा लोकांसाठी अधिकार म्हणजे स्वतःच्या कमीपणावर मलम लावण्याचं साधन असतं. ते चांगले असले तरी, त्यांचा आत्मसन्मान बाह्य नियंत्रणावर अवलंबून असतो, म्हणून ते अधिकाराचा गैरवापर करतात.
९. सामाजिक शिक्षण आणि अनुकरण
आपण ज्या समाजात वाढतो, तिथे अनेकदा “अधिकार असला की कठोर व्हावं” असा संदेश मिळतो. लहानपणीच आपण पाहतो की शिक्षक, अधिकारी, नेते – सगळे आपली सत्ता दाखवतात. त्यामुळे मनात एक अवचेतन विश्वास तयार होतो की, सत्ताधारी व्यक्ती म्हणजे कठोर व्यक्ती.
जेव्हा आपण त्या भूमिकेत जातो, तेव्हा नकळत आपणही त्याच वर्तनाचं अनुकरण करतो.
१०. सत्तेचा योग्य वापर शक्य आहे का?
हो, शक्य आहे. सर्वच लोक अधिकार मिळाल्यावर बदलतात असं नाही. जे लोक आत्मजाणीव (self-awareness) ठेवतात, स्वतःच्या भावनांवर निरीक्षण ठेवतात आणि सतत सहानुभूती जोपासतात, ते सत्तेत राहूनही नम्र राहतात.
मानसशास्त्र सांगतं की “माइंडफुलनेस” आणि “इमोशनल इंटेलिजन्स” वाढवणं या बाबतीत फार महत्त्वाचं आहे. जेव्हा व्यक्ती आपल्या भावनांची जाणीव ठेवते, तेव्हा ती इतरांवर अन्याय करणे टाळते.
११. निष्कर्ष
चांगले माणसे क्रूर बनतात कारण अधिकार मेंदूचा आणि मनाचा तोल बिघडवतो. तो आत्मसन्मान वाढवतो, पण सहानुभूती कमी करतो. परिस्थिती, समूह, आणि भीती या सगळ्या गोष्टी त्या बदलाला आणखी बळ देतात.
पण हाच अधिकार जर सजगपणे वापरला, तर तो सकारात्मक शक्ती ठरू शकतो.
अधिकाराने वर्तन बदलणं स्वाभाविक आहे, पण त्या बदलाला दिशा देणं हेच खरं परिपक्वतेचं लक्षण आहे.
थोडक्यात:
- अधिकाराने मेंदूमध्ये जैविक आणि मानसिक बदल होतात.
- परिस्थिती व्यक्तीला भूमिका दाखवते, आणि ती त्यात गुंतून जाते.
- सहानुभूती कमी झाली की माणूस कठोर बनतो.
- सजगतेने सत्तेचा वापर केल्यास चांगला माणूस चांगलाच राहू शकतो.
हाच संदेश मानसशास्त्र आपल्याला देते — सत्ता ही माणसाची खरी परीक्षा असते. ती मिळाल्यावर तुम्ही इतरांना कसे वागवता, त्यावरच तुमचं खरं चांगुलपण ठरतं.
धन्यवाद.