मनुष्य हे प्राणी बुद्धिमान मानले जाते. विचार करण्याची, विश्लेषण करण्याची आणि तर्कशुद्ध निर्णय घेण्याची क्षमता ही आपली ओळख आहे. तरीसुद्धा, आयुष्यात आपण अनेकदा असे निर्णय घेतो जे नंतर आपल्यालाच अविवेकी, मूर्ख किंवा भावनिक वाटतात. मग प्रश्न असा निर्माण होतो की — जेव्हा आपण बुद्धिमान आहोत, तेव्हा आपण असे चुकीचे, अतार्किक निर्णय का घेतो?
या प्रश्नाचं उत्तर मानसशास्त्रात, विशेषतः cognitive psychology आणि behavioral economics मध्ये खोलवर सापडतं. बुद्धिमत्ता आणि निर्णयक्षमता या दोन गोष्टी सारख्या नाहीत. बुद्धिमान असणं म्हणजे ज्ञान असणं, पण योग्य निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक असते आत्म-जाणीव, भावनांवर नियंत्रण आणि परिस्थितीचं वस्तुनिष्ठ विश्लेषण.
१. भावनिक निर्णयप्रक्रिया (Emotional Decision-Making)
आपले निर्णय शंभर टक्के तर्कावर आधारित नसतात. मानसशास्त्र सांगते की आपल्या मेंदूमध्ये दोन प्रमुख प्रणाली काम करतात —
- एक जलद, भावनिक आणि सहज प्रतिक्रिया देणारी (System 1)
- दुसरी धीमी, तर्कशुद्ध आणि विचारपूर्वक निर्णय घेणारी (System 2)
डॅनियल काह्नमन या नोबेल विजेत्या मानसशास्त्रज्ञाने आपल्या “Thinking, Fast and Slow” या पुस्तकात सांगितले आहे की बहुतांश वेळा आपला मेंदू System 1 वर अवलंबून असतो. म्हणजेच आपण विचार करण्याआधीच निर्णय घेतो, आणि नंतर त्याला तर्काचा पोशाख घालतो.
उदा. एखादा माणूस एखाद्या वस्तूवर “Limited Offer” किंवा “Only Today” असा बोर्ड पाहून ती लगेच घेतो. त्याला ती वस्तू खरंच लागते का, हे तपासायलाही वेळ घेत नाही. कारण त्या क्षणी भावना (भीती, उत्साह, संधी गमावण्याची भीती) तर्कावर मात करतात.
२. पुष्टीकरण पूर्वग्रह (Confirmation Bias)
आपल्याला जे पटतं, तेच आपण ऐकायला आणि मानायला आवडतं. मानसशास्त्र सांगतं की मनुष्याला स्वतःच्या मताला पुष्टी मिळावी अशी नैसर्गिक इच्छा असते. त्यामुळे आपण विरोधी माहिती नाकारतो आणि आपल्या मताला पाठिंबा देणाऱ्या गोष्टींकडे झुकतो.
उदा. एखाद्याला वाटतं की “सर्व राजकारणी भ्रष्ट आहेत”, तर तो ज्या बातम्या, पोस्ट किंवा व्हिडिओ पाहील, ते त्याच मताला समर्थन देणारे असतात. त्यामुळे तो आणखी ठाम होतो, आणि वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करतो. बुद्धिमत्ता असूनही तो पूर्वग्रहात अडकतो, कारण भावना आणि अहंकार त्याच्या विचारप्रक्रियेत हस्तक्षेप करतात.
३. समूह विचारसरणी (Groupthink Effect)
मानव हा सामाजिक प्राणी आहे. इतरांचं मत, मान्यता आणि स्वीकार यांचा आपल्या निर्णयांवर मोठा प्रभाव पडतो. Groupthink या मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, एखाद्या गटात सर्वजण एखाद्या विचाराशी सहमत असतील, तर एखादा बुद्धिमान व्यक्तीही फक्त “विरोध नको म्हणून” त्याच विचाराशी जुळवून घेतो.
उदा. कंपनीच्या मिटिंगमध्ये सगळे जण एका प्रकल्पाबद्दल उत्साही असतील, तर एखाद्या अनुभवी आणि शहाण्या व्यक्तीलाही तो प्रकल्प अयशस्वी ठरू शकतो हे माहीत असूनही ती व्यक्ती शांत राहते. कारण विरोध केल्याने ती “नकारात्मक” किंवा “टीकाकार” वाटेल, अशी भीती असते.
हा सामाजिक दबाव निर्णयक्षमतेवर परिणाम करतो आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा चुकीचे निर्णय घेतात.
४. अति आत्मविश्वास (Overconfidence Bias)
काही वेळा बुद्धिमान लोक आपलीच बुद्धिमत्ता आपल्याविरुद्ध वापरतात. मानसशास्त्र सांगतं की ज्यांची बुद्धिमत्ता जास्त असते, ते अनेकदा “मी चुकीचा असूच शकत नाही” या भ्रमात जगतात.
उदा. गुंतवणुकीत तज्ञ असलेला व्यक्ती आपल्या विश्लेषणावर इतका विश्वास ठेवतो की इतरांचे इशारे दुर्लक्षित करतो. परिणाम — मोठा आर्थिक तोटा.
संशोधन दाखवतं की अत्यंत बुद्धिमान लोक अनेकदा स्वतःच्या तर्कशक्तीवर इतका भरोसा ठेवतात की ते चुका मान्य करत नाहीत. त्यांना वाटतं की “मी नेहमी बरोबर आहे”, आणि हीच विचारसरणी त्यांना अतार्किक निर्णयाकडे नेते.
५. क्षणिक समाधानाचा मोह (Instant Gratification)
मानसशास्त्रात Delayed Gratification या संकल्पनेचा अभ्यास खूप प्रसिद्ध आहे. स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील “Marshmallow Experiment” मध्ये मुलांना सांगितलं गेलं की — “जर तू आत्ता एक मार्शमेलो खाल्लास, तर तुला दुसरा मिळणार नाही. पण तू थोडा वेळ थांबलास, तर तुला दोन मिळतील.”
बरेचजण थांबू शकले नाहीत.
हाच नमुना प्रौढांमध्येही दिसतो.
आपण आजचा आनंद, सवलत, किंवा उत्साह निवडतो आणि दीर्घकालीन फायद्यांकडे दुर्लक्ष करतो. उदा. आरोग्यासाठी जंक फूड टाळायचं माहीत असतं, पण “आत्ताच खाऊ, नंतर पाहू” हा विचार वरचढ ठरतो.
हा मेंदूतील reward system चा प्रभाव आहे. डोपामिन तात्काळ आनंद देतो, आणि तर्कशक्ती मागे पडते.
६. अवचेतन प्रभाव (Unconscious Biases)
आपले अनेक निर्णय अवचेतनपणे घडतात. म्हणजे आपल्याला जाणवणारही नाही, पण आपण काही पूर्वग्रह, अनुभव, आठवणी यांच्या आधारावर निर्णय घेतो.
उदा. एखाद्या व्यक्तीने भूतकाळात एखाद्या विशिष्ट प्रकारच्या लोकांकडून त्रास अनुभवला असेल, तर ती व्यक्ती पुढे त्या प्रकारच्या लोकांविषयी सावध, संशयी किंवा नकारात्मक राहते. जरी त्या व्यक्तीला माहित असलं की सर्व लोक तसे नसतात, तरी अवचेतन मन तर्कावर मात करतं.
संशोधनानुसार, आपल्या दैनंदिन निर्णयांपैकी जवळपास ९०% निर्णय अवचेतन पातळीवर घेतले जातात. म्हणजेच आपण “विचार करतोय” असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात आपलं मन आपल्याआधीच निर्णय घेऊन बसलेलं असतं.
७. मानवी मर्यादा आणि थकवा (Cognitive Load & Decision Fatigue)
आपला मेंदू एकावेळी मर्यादित माहितीच प्रक्रिया करू शकतो. दिवसभरात अनेक लहानमोठे निर्णय घेतल्यामुळे मेंदू थकतो. या अवस्थेला Decision Fatigue म्हणतात.
उदा. संशोधन दाखवतं की न्यायाधीश सकाळच्या सत्रात जास्त लोकांना परोल देतात, पण दिवसाच्या शेवटी जवळपास सगळ्यांचे अर्ज फेटाळतात. कारण दिवसाच्या शेवटी त्यांची निर्णयक्षमता थकलेली असते.
आपल्याही आयुष्यात हेच घडतं. दिवसाच्या शेवटी, थकलेल्या मनस्थितीत घेतलेले निर्णय अधिक भावनिक आणि कमी तर्कशुद्ध असतात.
८. सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रभाव (Social & Cultural Conditioning)
आपले निर्णय केवळ वैयक्तिक विचारांवर नाहीत, तर समाज आणि संस्कृतीवरही आधारित असतात. “लोक काय म्हणतील?”, “परंपरा अशी आहे”, “नेहमीपासून असंच चालत आलंय” — अशा वाक्यांचा प्रभाव आपल्या विचारांवर पडतो.
एखादा बुद्धिमान व्यक्तीही आपल्या कुटुंबाच्या किंवा समाजाच्या अपेक्षा मोडू शकत नाही, आणि तर्कशुद्ध असतानाही भावनिक व सामाजिक बंधनांच्या प्रभावाखाली निर्णय घेतो.
९. अज्ञानाची भ्रमपूर्ण भावना (Illusion of Knowledge)
अनेक वेळा आपण “मला सगळं माहिती आहे” असं मानतो, पण प्रत्यक्षात माहिती अपुरी असते. यालाच Illusion of Knowledge म्हणतात. सोशल मीडियाच्या काळात हा प्रभाव प्रचंड वाढला आहे. थोडक्यात माहिती वाचून आपण तज्ज्ञासारखं बोलू लागतो.
पण निर्णयासाठी सखोल समज आणि डेटा आवश्यक असतो. वरवरच्या ज्ञानावर आधारित निर्णय अनेकदा चुकीचे ठरतात.
१०. स्व-न्याय आणि अहंकार (Ego & Self-Justification)
एखादा निर्णय चुकीचा ठरला तरी आपण तो स्वीकारायला तयार नसतो. कारण चुका मान्य करणे म्हणजे आपल्या अहंकाराला धक्का बसतो. म्हणून आपण स्वतःच्या चुकीचं तर्कशुद्ध स्पष्टीकरण शोधतो.
उदा. “मी हे नातं टिकवण्यासाठी सर्व केलं, पण परिस्थितीच वाईट होती” — हा विचार स्व-न्यायाचाच भाग आहे. आपण स्वतःला “मी चुकीचा नाही” हे पटवण्यासाठी मनोवैज्ञानिक तोडगे शोधतो. परिणामी, चुका पुन्हा होतात.
निष्कर्ष : बुद्धिमत्ता ≠ शहाणपणा
बुद्धिमत्ता म्हणजे ज्ञान मिळवण्याची क्षमता. पण शहाणपणा म्हणजे त्या ज्ञानाचा योग्य वेळी योग्य वापर. मानसशास्त्र सांगतं की निर्णयक्षमतेसाठी फक्त IQ पुरेसं नाही; भावनिक समतोल (EQ), आत्म-जाणीव, आणि तर्क-विवेकाची सवय आवश्यक आहे.
म्हणूनच, आपण बुद्धिमान असूनही कधी मूर्खपणाचे निर्णय घेतो, कारण आपल्या मेंदूची रचना भावनिक आणि सामाजिक दोन्ही स्तरांवर काम करते.
शेवटी, योग्य निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक आहे —
- स्वतःच्या भावना आणि पूर्वग्रह ओळखणं
- परिस्थितीकडे थोड्या अंतरावरून पाहणं
- “मी नेहमी बरोबरच आहे” ही भावना सोडणं
- आणि थोडं थांबून विचार करणं
बुद्धिमत्ता हे एक साधन आहे, पण विवेक हे त्या साधनाचं दिशा देणारं चाक आहे. जेव्हा ही दोन्ही एकत्र चालतात, तेव्हाच निर्णय खरंच शहाणे ठरतात.
धन्यवाद.