आपण सगळ्यांना खूश ठेवू शकतो, असं अनेकांना वाटतं. पण ही एक अशी मानसिक सापळा असतो, ज्यात पडून माणूस स्वतःला हरवतो. मानसशास्त्र सांगतं की, “सर्वांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न” म्हणजे स्वतःच्या मर्यादा, भावना आणि आत्मसन्मान याकडे दुर्लक्ष करणं. या लेखात आपण या मानसिकतेचं मूळ, त्याचे परिणाम आणि त्यातून बाहेर पडण्याचे उपाय समजून घेऊ.
१. सर्वांना खूश ठेवण्याची मानसिकता कशी तयार होते?
बालपणापासूनच आपल्याला शिकवलं जातं – “सगळ्यांशी नीट वाग”, “कोणाचं मन दुखवू नकोस”, “सगळ्यांना आवडेल असं वाग”. हे शिकवणं वाईट नाही, पण त्याचं अतिरेक झाल्यावर माणूस स्वतःचं मत, भावना आणि गरजांकडे दुर्लक्ष करू लागतो.
मानसशास्त्रानुसार, ही प्रवृत्ती “People Pleasing Behavior” म्हणून ओळखली जाते.
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ डॉ. हॅरिएट ब्रेकर यांनी त्यांच्या “The Disease to Please” या पुस्तकात म्हटलं आहे की, लोकांना खूश ठेवण्याची सवय ही एक “भावनिक व्यसन” बनते.
ही सवय विशेषतः त्या व्यक्तींमध्ये दिसते ज्यांना बालपणी वारंवार “स्वीकृती” (Approval) हवी असते – आईवडिलांकडून, शिक्षकांकडून, किंवा मित्रांकडून.
अशा व्यक्तींच्या मनात एक ठाम विश्वास बसतो की,
“जर मी सगळ्यांना खूश ठेवलं, तरच मला प्रेम, मान्यता आणि सुरक्षितता मिळेल.”
२. या मानसिकतेमागील भीती
लोकांना खूश ठेवण्यामागे मुख्यतः दोन भावना असतात – नाकारले जाण्याची भीती आणि स्वतःच्या मूल्याबद्दल शंका.
अनेकदा अशा व्यक्तींना “नाही” म्हणायला भीती वाटते. कारण त्यांना वाटतं की नकार दिला तर लोक त्यांना वाईट समजतील, दूर जातील किंवा रागावतील.
क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट डॉ. सुसन न्यूमन यांच्या संशोधनानुसार, “People pleasers” माणसांच्या भावनांना ओळखण्यात तर कुशल असतात, पण स्वतःच्या भावनांकडे ते अंध होतात.
म्हणजेच, त्यांना इतरांना काय वाटतं हे कळतं, पण त्यांना स्वतःला काय वाटतं हे विचारायलाही वेळ नसतो.
त्यांचा दिवस इतरांच्या अपेक्षांमध्येच संपतो – “त्यांना राग आला का?”, “मी चुकले का?”, “त्यांना माझ्याबद्दल काय वाटेल?”
३. सर्वांना खूश ठेवण्याचे मानसिक परिणाम
सुरुवातीला अशा लोकांना सगळे “चांगले”, “मधुर”, “नम्र” म्हणतात. पण हळूहळू त्यांचं मानसिक आरोग्य ढासळू लागतं. मानसशास्त्रीय संशोधनात हे दिसून आलं आहे की, सतत इतरांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये पुढील समस्या सामान्यपणे दिसतात –
- चिंता (Anxiety):
प्रत्येक वेळी “कोणाचं मन दुखलं का?” या विचाराने त्यांचा मन थकतो. - स्वत:वरील अविश्वास:
इतरांच्या मतावर अवलंबून राहिल्यामुळे स्वतःचं मत तयार होत नाही. - भावनिक थकवा (Emotional Burnout):
सतत समजून घेणं, हसून घेणं, सहन करणं – हे थकवणारं ठरतं. - नात्यांमध्ये असंतुलन:
नाती एकतर्फी होतात. कारण एकजण देतो आणि दुसरा घेतो. - ओळख गमावणे:
“मला खरंच काय हवंय?” हा प्रश्नच व्यक्तीला समजत नाही.
कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील (UCLA) संशोधनानुसार, जे लोक वारंवार इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात, त्यांच्यात “Depression” आणि “Low self-esteem” ची शक्यता दुप्पट असते.
४. सर्वांना खूश ठेवणं शक्यच का नाही?
प्रत्येक माणसाची विचारसरणी, संस्कार, मूल्यं, आणि जीवनाचा अनुभव वेगळा असतो.
ज्याला एक गोष्ट योग्य वाटते, तीच दुसऱ्याला चुकीची वाटू शकते.
मग त्या सगळ्यांना खूश ठेवणं म्हणजे स्वतःला तुकडे तुकडे करणं.
उदाहरणार्थ –
तुम्ही एखाद्या मित्राला वेळ दिलात, तर दुसरा म्हणेल “तू मला वेळ दिला नाहीस”.
तुम्ही स्वतःसाठी थोडा वेळ काढला, तर कुणीतरी म्हणेल “तू बदललास.”
तुम्ही आपलं मत मांडलंत, तर कुणीतरी नाराज होईल.
म्हणून मानसशास्त्र सांगतं –
“सगळ्यांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न म्हणजे स्वतःला असमाधानात ठेवण्याची खात्री.”
५. स्वतःचं समाधान अधिक महत्त्वाचं का आहे?
मानव मेंदू “स्वीकृती” शोधतो. पण त्याच वेळी त्याला “स्वतःशी प्रामाणिक” राहणंही गरजेचं आहे.
Self-Determination Theory नुसार, माणसाचं मानसिक आरोग्य तीन घटकांवर अवलंबून असतं –
- स्वातंत्र्य (Autonomy) – स्वतःचे निर्णय घेण्याची मोकळीक
- कुशलता (Competence) – स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास
- जोडणी (Relatedness) – अर्थपूर्ण नाती
जर आपण सगळ्यांना खूश ठेवण्यासाठी सतत स्वतःचा आवाज दाबत असू, तर “स्वातंत्र्य” आणि “कुशलता” दोन्ही हरवतात.
त्या क्षणी आपण स्वतःचं जीवन इतरांच्या हातात देतो.
६. “नाही” म्हणणं ही आत्मसन्मानाची खूण आहे
“नाही” म्हणणं म्हणजे उद्धटपणा नाही.
ते म्हणजे “मी स्वतःचा आदर करतो” हे सांगणं.
मानसशास्त्र सांगतं की, “Healthy boundaries” (आरोग्यदायी मर्यादा) असणं हे प्रगल्भतेचं लक्षण आहे.
डॉ. ब्रेने ब्राउन यांच्या संशोधनानुसार, ज्या लोकांना मर्यादा ठरवता येतात, तेच नात्यांमध्ये खऱ्या अर्थाने प्रेमळ असतात. कारण ते स्वतःला आणि समोरच्याला दोघांनाही प्रामाणिक जागा देतात.
७. लोक खूश ठेवण्याच्या सवयीपासून बाहेर पडण्यासाठी काही उपाय
- स्वतःचं निरीक्षण करा:
तुम्ही “हो” म्हणता तेव्हा, खरंच मनापासून म्हणता का? की फक्त कोणाचं मन राखण्यासाठी? - ‘नाही’ म्हणण्याची सराव करा:
छोट्या गोष्टींनी सुरुवात करा. उदाहरणार्थ – “आज नाही शक्य”, “आत्ता मला वेळ नाही.” - स्वतःच्या गरजा ओळखा:
दररोज स्वतःला विचारा – “मला काय हवंय?”, “मला काय शांत करतं?” - नात्यांची निवड करा:
जी नाती तुमचा सन्मान करतात, ती टिकवा. जी केवळ तुमच्या ‘हो’वर टिकतात, त्यांचा विचार करा. - थोडं दोषी वाटणं सामान्य आहे:
सुरुवातीला “नाही” म्हणताना अपराधी वाटेल, पण ते नॉर्मल आहे. - स्वतःला मान्यता द्या:
प्रत्येक वेळी इतरांकडून approval मिळवायची गरज नाही. स्वतःला “तू योग्य केलंस” असं सांगायला शिका.
८. सर्वांना खूश ठेवणं थांबलं की काय मिळतं?
जेव्हा तुम्ही “सगळ्यांना खूश ठेवणं” थांबवता, तेव्हा काही लोक दूर जातात. पण उरलेले नातेसंबंध अधिक खरे होतात.
तुमच्या मनात स्पष्टता येते, ऊर्जा वाढते, आणि स्वतःवरचा विश्वास परत येतो.
तुम्ही जसं आहात तसं जगायला लागलात की, आयुष्य अधिक हलकं, मोकळं आणि खऱ्या अर्थाने शांत वाटू लागतं.
आणि मानसशास्त्र सांगतं –
“ज्या दिवशी तुम्ही सगळ्यांना खूश ठेवणं थांबवता, त्या दिवशी तुम्ही स्वतःला खूश ठेवायला सुरुवात करता.”
सगळ्यांना खूश ठेवणं ही सुंदर पण अवास्तव कल्पना आहे.
तुम्ही चांगले असू शकता, नम्र असू शकता, पण प्रत्येकवेळी सर्वांना खूश ठेवणं शक्य नाही, आणि ते आवश्यकही नाही. कारण प्रत्येकाला खूश ठेवण्याच्या प्रयत्नात तुम्ही स्वतःला दुखावता, आणि शेवटी तुमचं अस्तित्व हरवतं.
स्वतःच्या मूल्यांवर उभं राहणं, मर्यादा ठरवणं आणि स्वतःशी प्रामाणिक राहणं – हेच मानसिक आरोग्याचं मूळ आहे.
लोकांना खूश ठेवणं नाही, तर स्वतःशी शांत राहणं हेच खऱ्या अर्थाने समतोल जीवनाचं रहस्य आहे.
धन्यवाद.