“तुम्ही तेव्हाच हरता, जेव्हा तुम्ही प्रयत्न करणं सोडून देता,” हे वाक्य केवळ एक सुविचार नाही, तर मानवी चिकाटी आणि मानसिकतेच्या सखोल सत्याचे प्रतिबिंब आहे. आयुष्याच्या कोणत्याही क्षेत्रात – शिक्षण, व्यवसाय, क्रीडा किंवा वैयक्तिक नातेसंबंध – यश आणि अपयश यांच्यातील सीमारेषा अनेकदा आपल्या क्षमतेपेक्षा आपल्या मानसिकतेवर अधिक अवलंबून असते. मानसशास्त्रीय संशोधनाने हे सिद्ध केले आहे की हार मानण्याची किंवा प्रयत्न सुरू ठेवण्याची प्रवृत्ती ही आपल्या विचारांच्या पद्धती, शिकलेले अनुभव आणि मानसिक लवचिकतेवर अवलंबून असते. हा लेख याच संकल्पनेचा मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून वेध घेईल आणि प्रयत्न सोडण्याच्या व टिकून राहण्याच्या मागे दडलेल्या विज्ञानाचा शोध घेईल.
शिकलेली असहायता (Learned Helplessness): प्रयत्न सोडण्यामागचे मानसशास्त्र
प्रयत्न सोडून देण्याच्या वर्तनामागील एक प्रमुख मानसशास्त्रीय कारण म्हणजे ‘शिकलेली असहायता’ (Learned Helplessness). ही संकल्पना प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman) यांनी १९६० च्या दशकात केलेल्या प्रयोगांमधून पुढे आली. त्यांच्या प्रयोगात, प्राण्यांना अशा परिस्थितीत ठेवण्यात आले जिथे त्यांना वेदनादायी अनुभवापासून सुटका करून घेणे अशक्य होते. वारंवार प्रयत्न करूनही जेव्हा ते अयशस्वी झाले, तेव्हा त्यांच्यात एक प्रकारची निष्क्रियता निर्माण झाली. पुढे जेव्हा त्यांना सुटका करून घेण्याची संधी देण्यात आली, तेव्हाही त्यांनी प्रयत्नच केले नाहीत. कारण त्यांच्या मनाने हे स्वीकारले होते की, ‘आपण काहीही केले तरी परिस्थिती बदलणार नाही.’
मनुष्यामध्येही हीच प्रक्रिया घडते. जेव्हा एखादी व्यक्ती वारंवार अपयशाला सामोरी जाते किंवा तिला असे वाटते की परिस्थितीवर तिचे कोणतेही नियंत्रण नाही, तेव्हा ती प्रयत्न करणे सोडून देते. नोकरी मिळवण्यासाठी अनेक अयशस्वी मुलाखती, परीक्षेत सतत येणारे अपयश किंवा नातेसंबंधातील वारंवार येणारे मतभेद यांमुळे व्यक्तीच्या मनात असहायतेची भावना निर्माण होऊ शकते. ही भावना इतकी प्रबळ होते की, अनुकूल परिस्थितीतही ती नवीन संधी ओळखू शकत नाही किंवा त्यासाठी प्रयत्न करण्यास तयार होत नाही. इथे व्यक्ती क्षमतेअभावी हरत नाही, तर प्रयत्न करण्यावरील विश्वास गमावल्यामुळे हरते.
माइंडसेट ( मानसिकता): यशाचा पाया
स्टॅनफर्ड विद्यापीठाच्या मानसशास्त्रज्ञ कॅरोल ड्वेक (Carol Dweck) यांनी त्यांच्या ‘माइंडसेट’ या प्रसिद्ध संशोधनात दोन प्रकारच्या मानसिकतेबद्दल सांगितले आहे: ‘फिक्स्ड माइंडसेट’ (Fixed Mindset) आणि ‘ग्रोथ माइंडसेट’ (Growth Mindset).
१. फिक्स्ड माइंडसेट (Fixed Mindset): या मानसिकतेचे लोक मानतात की त्यांची बुद्धिमत्ता, कौशल्ये आणि क्षमता जन्मतःच निश्चित झालेल्या आहेत आणि त्यात फारसा बदल होऊ शकत नाही. अशा व्यक्ती अपयशाला प्रचंड घाबरतात, कारण ते अपयशाला स्वतःच्या क्षमतेवरील शिक्कामोर्तब समजतात. आव्हाने स्वीकारण्याऐवजी ती टाळण्याचा त्यांचा कल असतो आणि टीकेमुळे ते सहज खचून जातात. जेव्हा त्यांना वाटते की त्यांच्यात एखादे काम करण्याची नैसर्गिक क्षमता नाही, तेव्हा ते लवकर हार मानतात.
२. ग्रोथ माइंडसेट (Growth Mindset): याउलट, ‘ग्रोथ माइंडसेट’ असलेले लोक मानतात की बुद्धिमत्ता, कौशल्ये आणि क्षमता या प्रयत्न, सराव आणि योग्य मार्गदर्शनाने विकसित केल्या जाऊ शकतात. ते आव्हानांना शिकण्याची संधी म्हणून पाहतात. अपयश त्यांना स्वतःच्या कमतरतेची जाणीव करून देत नाही, तर ‘अजून कुठे सुधारणा करायला हवी’ हे शिकवते. टीकेला ते एक मौल्यवान अभिप्राय (Feedback) म्हणून स्वीकारतात. हीच मानसिकता त्यांना प्रचंड अडचणी आणि अपयशानंतरही टिकून राहण्यास आणि प्रयत्न करत राहण्यास प्रोत्साहित करते. त्यामुळे, खरा पराभव क्षमता नसल्यामुळे होत नाही, तर ‘क्षमता वाढवता येत नाही’ या चुकीच्या धारणेमुळे होतो.
ग्रिट (Grit): दीर्घकालीन ध्येयासाठी चिकाटी आणि आवड
मानसशास्त्रज्ञ अँजेला डकवर्थ (Angela Duckworth) यांनी ‘ग्रिट’ (Grit) या संकल्पनेला प्रसिद्धी दिली. त्यांच्या मते, कोणत्याही क्षेत्रात असामान्य यश मिळवण्यासाठी केवळ प्रतिभा किंवा बुद्धिमत्ता पुरेशी नसते, तर त्यासाठी ‘ग्रिट’ असणे अत्यंत आवश्यक असते. ग्रिट म्हणजे दीर्घकालीन ध्येयासाठी आवड (Passion) आणि चिकाटी (Perseverance) यांचे मिश्रण.
ज्या लोकांमध्ये ग्रिट असते, ते केवळ काही दिवस किंवा महिने नाही, तर अनेक वर्षे आपल्या ध्येयावर टिकून राहतात. वाटेत कितीही अडथळे आले, कितीही वेळा अपयश आले, तरी ते निराश न होता आपले प्रयत्न सुरूच ठेवतात. त्यांची आपल्या ध्येयाप्रती असलेली आवड इतकी तीव्र असते की, ती त्यांना बाहेरील अडचणींवर मात करण्यासाठी आंतरिक ऊर्जा पुरवते. डकवर्थ यांचे संशोधन सांगते की, सैन्य अकादमीतील खडतर प्रशिक्षण पूर्ण करणारे कॅडेट्स असोत किंवा राष्ट्रीय स्पेलिंग बी स्पर्धेतील विजेते, त्यांच्या यशामागे त्यांच्या बुद्धिमत्तेपेक्षा जास्त त्यांच्यातील ‘ग्रिट’चा वाटा असतो. प्रयत्न सोडणे म्हणजे ग्रिटचा अभाव. जोपर्यंत तुम्ही प्रयत्न करत आहात, तोपर्यंत तुमची आवड आणि चिकाटी जिवंत आहे आणि जिंकण्याची शक्यताही कायम आहे.
संज्ञानात्मक पुनर्रचना (Cognitive Reframing): अपयशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलणे
प्रयत्न सुरू ठेवण्यासाठी आपली विचार करण्याची पद्धत बदलणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ‘संज्ञानात्मक पुनर्रचना’ (Cognitive Reframing) ही एक अशी मानसिक तंत्रप्रणाली आहे, ज्यात आपण नकारात्मक घटना किंवा विचारांकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलतो.
उदाहरणार्थ, परीक्षेत नापास झाल्यावर “मी मूर्ख आहे, माझ्याकडून काहीच होणार नाही,” असा विचार करणे हे हार मानण्याकडे घेऊन जाते. याउलट, “यावेळी माझा अभ्यास कमी पडला, पुढच्या वेळी मला अधिक चांगल्या नियोजनाने अभ्यास करावा लागेल आणि ज्या विषयात मी कच्चा आहे, त्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करावे लागेल,” असा विचार करणे हा एक सकारात्मक आणि कृतिशील दृष्टिकोन आहे. हा दृष्टिकोन बदलामुळे अपयश हे अंतिम सत्य न वाटता, प्रगतीच्या प्रवासातील एक पायरी वाटू लागते. हार तेव्हाच होते, जेव्हा आपण अपयशाला अंतिम आणि अपरिवर्तनीय मानतो.
निष्कर्ष
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून हे स्पष्ट होते की, “तुम्ही तेव्हाच हरता, जेव्हा तुम्ही प्रयत्न करणं सोडून देता,” हे विधान शंभर टक्के सत्य आहे. आपला पराभव हा बाह्य परिस्थिती किंवा क्षमतेच्या अभावापेक्षा आपल्या आंतरिक मानसिक स्थितीवर अधिक अवलंबून असतो. शिकलेली असहायता आपल्याला प्रयत्न करण्यापासून रोखते, तर फिक्स्ड माइंडसेट आपल्या प्रगतीला मर्यादा घालतो. याउलट, ग्रोथ माइंडसेट, ग्रिट आणि संज्ञानात्मक पुनर्रचनेसारखी मानसिक साधने आपल्याला केवळ अपयशातून सावरण्यास मदत करत नाहीत, तर पूर्वीपेक्षा अधिक मजबूत होऊन पुढे जाण्याची प्रेरणा देतात.
शेवटी, हरणे किंवा जिंकणे ही एक घटना नसून एक निवड आहे. जोपर्यंत आपण प्रयत्न करत राहण्याची निवड करतो, तोपर्यंत आपण स्पर्धेत टिकून असतो. ज्या क्षणी आपण ही निवड सोडून देतो, त्याच क्षणी आपला खरा पराभव होतो. त्यामुळे, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी, प्रयत्न करणे सोडू नका, कारण खरा खेळाडू तोच असतो जो शेवटच्या क्षणापर्यंत लढतो.
धन्यवाद.