आपल्यापैकी अनेकांना असं वाटतं की आपण एकाच वेळी अनेक गोष्टी करू शकतो. मोबाईलवर मेसेज करताना टीव्ही पाहणं, काम करताना संगीत ऐकणं किंवा मीटिंगदरम्यान ईमेल लिहिणं — ही सर्व कामं आपण “मल्टिटास्किंग” म्हणून अभिमानाने सांगतो. पण मानसशास्त्रीय आणि न्यूरोसाइन्सच्या संशोधनांनुसार, “मानवी मेंदू” एकाच वेळी खरोखर अनेक कामांवर लक्ष केंद्रित करू शकत नाही. हा केवळ एक भ्रम आहे — लक्ष केंद्रित करण्याच्या मर्यादा आणि मेंदूच्या कार्यपद्धतीचा गैरसमज.
🧠 मेंदूची “एकावेळी एकच गोष्ट” करण्याची रचना
मानवी मेंदूचा प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स (Prefrontal Cortex) हा भाग “एकाग्रता, निर्णय आणि कार्य नियोजन” यासाठी जबाबदार असतो. जेव्हा आपण एखादं काम करतो, तेव्हा मेंदू त्या कामाशी संबंधित न्यूरल सर्किट्स सक्रिय करतो. दुसरं काम सुरू करताच, पहिल्या कामाचे सर्किट थोड्या वेळासाठी निष्क्रिय होतात आणि नवीन कामासाठी नवीन सर्किट्स सक्रिय होतात.
ही प्रक्रिया “टास्क स्विचिंग (Task Switching)” म्हणून ओळखली जाते. म्हणजेच आपण एकाच वेळी दोन गोष्टी करत नसतो, तर अतिशय जलद गतीने एका कामातून दुसऱ्या कामाकडे लक्ष “स्विच” करत असतो. या स्विचिंग प्रक्रियेत ऊर्जा आणि वेळ दोन्ही खर्च होतात.
🧩 “मल्टिटास्किंग” संशोधनाचा इतिहास
2001 मध्ये अमेरिकेतील Stanford University येथील मानसशास्त्रज्ञ Clifford Nass आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी एक प्रसिद्ध प्रयोग केला. त्यांनी “हाय मल्टिटास्कर्स” (जे लोक अनेक गोष्टी एकाच वेळी करतात) आणि “लो मल्टिटास्कर्स” (जे लोक एकावेळी एकच काम करतात) यांची तुलना केली.
परिणाम अत्यंत रोचक होते —
- मल्टिटास्कर्सना माहिती फिल्टर करण्यात अडचण येत होती.
- त्यांचं लक्ष एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वारंवार उडत होतं.
- त्यांची स्मरणशक्ती आणि निर्णयक्षमतेत घट झाली होती.
त्यामुळे निष्कर्ष काढण्यात आला की मल्टिटास्किंग करणारे लोक प्रत्यक्षात कमी कार्यक्षम असतात.
🔍 लक्ष केंद्रित करण्यामागचं मानसशास्त्र
मानवी मेंदूच्या “Attention System” मध्ये दोन प्रमुख घटक असतात —
- Selective Attention (निवडक लक्ष): एखाद्या विशिष्ट कामावर लक्ष केंद्रित ठेवणं.
- Divided Attention (विभाजित लक्ष): एकाच वेळी दोन किंवा अधिक माहिती स्रोतांकडे लक्ष देण्याचा प्रयत्न.
संशोधन सांगतं की, मेंदू फक्त अत्यंत सोप्या आणि स्वयंचलित कामांसाठीच थोडंफार विभाजित लक्ष देऊ शकतो. उदाहरणार्थ, चालत असताना संगीत ऐकणं. पण जर दोन्ही कामांना जास्त विचार, विश्लेषण किंवा निर्णय आवश्यक असेल, तर मेंदूला गोंधळ होतो.
याच कारणामुळे, ड्रायव्हिंग करताना फोनवर बोलणं अत्यंत धोकादायक असतं — मेंदू एकाच वेळी रस्ता आणि संभाषण दोन्हीवर लक्ष ठेवू शकत नाही.
⚙️ मेंदूतील ऊर्जा खर्च आणि निर्णय थकवा
प्रत्येक वेळा आपण लक्ष “स्विच” करतो, तेव्हा मेंदूला “रीसेट” होण्यासाठी काही मिलिसेकंद लागतात. हे अगदी संगणकातील टॅब बदलण्यासारखं असतं. सुरुवातीला काही फरक जाणवत नाही, पण हळूहळू मानसिक थकवा वाढतो.
यालाच मानसशास्त्रात “Cognitive Load” म्हणतात — मेंदूवर येणारा माहितीचा ताण. जेव्हा हा ताण जास्त होतो, तेव्हा निर्णयक्षमता कमी होते, स्मरणशक्ती बिघडते आणि चुका वाढतात.
Decision Fatigue म्हणजेच “निर्णय थकवा” हे त्याचं पुढचं पाऊल आहे. अनेक निर्णय घेतल्यानंतर किंवा वारंवार लक्ष बदलल्यानंतर मेंदूचा ऊर्जा साठा संपतो आणि व्यक्ती चुकीचे किंवा घाईचे निर्णय घेते.
📱 आधुनिक काळातील “डिजिटल मल्टिटास्किंग”
आजच्या डिजिटल युगात आपल्याकडे एकाच वेळी अनेक उत्तेजनांचे (stimuli) स्रोत आहेत — मोबाईल नोटिफिकेशन्स, ईमेल्स, सोशल मीडिया, मिटींग्स, म्युझिक, व्हिडिओज…
संशोधनानुसार, एखाद्या व्यक्तीचं लक्ष दर 47 सेकंदांनी दुसऱ्या गोष्टीकडे वळतं. हे लक्ष सतत बदलल्याने “डीप फोकस” विकसित होत नाही.
अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनच्या (APA) अहवालानुसार, जे लोक सतत मल्टिटास्किंग करतात, त्यांची उत्पादनक्षमता सुमारे 40% ने कमी होते.
🧭 एकाग्रतेचे फायदे आणि “मोनोटास्किंग”
मानसशास्त्र सांगतं की एकावेळी एकाच कामावर लक्ष केंद्रित करणं म्हणजे मेंदूला स्थिरता, कार्यक्षमता आणि समाधान देणं.
“मोनोटास्किंग” म्हणजे एखादं काम पूर्ण होईपर्यंत त्या कामावर 100% लक्ष ठेवणं. या पद्धतीचे काही महत्त्वाचे फायदे —
- कार्य अधिक अचूक आणि गुणवत्तापूर्ण होते.
- स्मरणशक्ती आणि सर्जनशीलता वाढते.
- मानसिक थकवा कमी होतो.
- वेळेचा अधिक परिणामकारक वापर होतो.
🧘♀️ मानसशास्त्र आणि “फ्लो स्टेट”
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ Mihaly Csikszentmihalyi यांनी “Flow State” ही संकल्पना मांडली.
जेव्हा व्यक्ती पूर्ण लक्ष आणि आनंदाने एखादं काम करते, तेव्हा ती “फ्लो” अवस्थेत असते.
या अवस्थेत —
- वेळेचं भान राहत नाही
- मेंदूचा ताण कमी होतो
- उत्पादनक्षमता वाढते
- भावनिक समाधान वाढतं
पण “फ्लो स्टेट” मिळवण्यासाठी मल्टिटास्किंग पूर्णतः टाळावं लागतं. कारण लक्ष विभागलं की मेंदू त्या स्थितीत पोहोचू शकत नाही.
🔬 न्यूरोसाइन्सदृष्ट्या स्पष्ट पुरावे
Functional MRI (fMRI) प्रयोगांमधून दिसून आलं आहे की, जेव्हा व्यक्ती एकाच वेळी दोन जटिल कामं करते, तेव्हा मेंदूत वेगवेगळे भाग एकाच वेळी कार्यरत न राहता “पालटून” सक्रिय होतात.
यामुळे माहिती प्रक्रिया मंदावते आणि चुका वाढतात.
उदाहरणार्थ, INSERM (French Institute of Health and Medical Research) च्या प्रयोगात, जेव्हा व्यक्ती दोन गणिती समस्या एकाच वेळी सोडवण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा मेंदूचे दोन्ही गोलार्ध (hemispheres) विभागून काम करतात, पण कार्यक्षमता 50% ने घटते.
📉 मल्टिटास्किंगचे मानसिक दुष्परिणाम
- ताणतणाव वाढतो: सतत लक्ष बदलल्याने मेंदूला विश्रांती मिळत नाही.
- चिंता आणि अस्वस्थता: अपूर्ण कामं वाढल्याने मनात अस्थिरता निर्माण होते.
- स्मरणशक्ती कमी होते: माहिती व्यवस्थित साठवली जात नाही.
- संबंधांवर परिणाम: संभाषणात लक्ष कमी राहिल्याने नात्यांमध्ये ताण निर्माण होतो.
- सर्जनशीलता घटते: सततच्या व्यत्ययामुळे कल्पकता कमी होते.
🌿 लक्ष केंद्रित करण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय
- Pomodoro Technique: 25 मिनिटे एकाग्रतेने काम करा आणि नंतर 5 मिनिटांचा ब्रेक घ्या.
- Digital Detox: ठराविक वेळ मोबाईल, सोशल मीडिया किंवा नोटिफिकेशन्स बंद ठेवा.
- Mindfulness Meditation: दररोज 10 मिनिटं श्वासावर लक्ष केंद्रित करा — हे लक्ष नियंत्रण सुधारतं.
- Task Prioritization: दिवसभरातील सर्वात महत्त्वाचं काम आधी पूर्ण करा.
- Environment Design: काम करताना फक्त आवश्यक वस्तूच समोर ठेवा.
🔚 निष्कर्ष
“मी मल्टिटास्किंग करू शकतो” हा अभिमानाचा विषय नसून एक भ्रामक आत्मविश्वास आहे.
मानवी मेंदूची रचना “सिंगल-टास्क प्रोसेसिंग” साठी केलेली आहे, “मल्टिटास्किंग मशीन” साठी नाही.
जेव्हा आपण एकावेळी अनेक गोष्टी करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा प्रत्यक्षात आपण काहीही पूर्ण ताकदीने करत नाही. त्यामुळे उत्पादकता, मानसिक शांतता आणि सर्जनशीलता — तिन्ही कमी होतात.
जर तुम्हाला खरोखरच वेळ वाचवायचा असेल, परिणाम सुधारायचा असेल आणि मन शांत ठेवायचं असेल —
तर एकावेळी एकच काम करा, पण ते पूर्ण मनाने करा.
तेव्हाच तुम्ही मेंदूच्या खरी क्षमता वापरू शकता — “मल्टिटास्किंगच्या भ्रमातून” मुक्त होऊन “फोकसच्या सामर्थ्याचा” अनुभव घेऊ शकता. 🌱
धन्यवाद.