मानसिक आरोग्याविषयी समाजात अनेक गैरसमज खोलवर रुजलेले आहेत. त्यापैकी सर्वाधिक प्रचलित आणि हानिकारक गैरसमज म्हणजे – “थेरपी फक्त वेड्या लोकांसाठी असते.” हा विचार केवळ चुकीचा नाही, तर तो समाजातील मानसिक आरोग्याच्या जाणीवेच्या मार्गात सर्वात मोठा अडथळा ठरतो. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, थेरपी ही एक मानसिक आरोग्याची काळजी घेणारी प्रक्रिया आहे, जी प्रत्येक व्यक्तीला उपयुक्त ठरू शकते — मग तो व्यक्ती मानसिक आजाराने ग्रस्त असो वा नसो.
१. थेरपी म्हणजे काय?
थेरपी म्हणजे केवळ “उपचार” नाही, तर ती संवाद आणि आत्मजागरूकतेची प्रक्रिया आहे. प्रशिक्षित मानसोपचारतज्ज्ञ (Psychotherapist) किंवा समुपदेशक (Counselor) व्यक्तीशी संवाद साधून तिच्या विचारांमधील, भावनांमधील आणि वागणुकीतील अडचणी समजावून घेतो आणि त्यावर उपाय शोधण्यासाठी मदत करतो.
थेरपीचे उद्दिष्ट म्हणजे – व्यक्तीला स्वतःची ओळख करून देणे, भावनिक संतुलन मिळवून देणे, आणि आयुष्यातील समस्यांकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची क्षमता विकसित करणे.
उदाहरणार्थ:
- एखादी व्यक्ती सतत चिंतेत असते,
- कोणीतरी वारंवार नात्यांमध्ये अपयशी ठरतो,
- कुणाला भूतकाळातील आघात विसरता येत नाही,
- किंवा कुणाला स्वतःच्या भावनांची ओळखच होत नाही —
अशा सर्वांना थेरपी मदत करते. म्हणजेच, थेरपी ही फक्त “वेडेपणा” नाही तर “भावनिक शिस्त” आणि “मानसिक सक्षमता” वाढवण्याचं साधन आहे.
२. “थेरपी फक्त वेड्या लोकांसाठी असते” हा गैरसमज कसा निर्माण झाला?
हा गैरसमज अनेक सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक कारणांनी निर्माण झाला आहे.
(१) मानसिक आजारावरील कलंक (Stigma):
पूर्वी मानसिक आजारांना “भूतबाधा”, “देवाची शिक्षा” किंवा “कायम वेडेपणा” अशा नावांनी ओळखलं जायचं. त्यामुळे जो कोणी मानसोपचार घेत असे, त्याला समाज वेगळं करून पाहायचा.
(२) अज्ञान आणि चुकीची माहिती:
शाळा, समाज आणि माध्यमांमध्ये मानसिक आरोग्याबद्दल योग्य शिक्षण दिलं जात नाही. लोकांना थेरपी म्हणजे “सायकेट्रिक हॉस्पिटल” असं वाटतं. पण प्रत्यक्षात मानसोपचार आणि वैद्यकीय उपचार (Psychiatry) यात फरक आहे.
(३) समाजातील ‘सबळ’ राहण्याचा दबाव:
“पुरुष रडत नाहीत”, “सगळं स्वतःच हाताळलं पाहिजे”, “इतरांपुढे कमजोरी दाखवू नको” — अशा संस्कारांमुळे माणूस थेरपीकडे वळण्यास घाबरतो. कारण थेरपी घेणं म्हणजे ‘मी कमजोर आहे’ असा गैरसमज समाजात पसरलेला आहे.
(४) माध्यमांतील चुकीचं चित्रण:
चित्रपट किंवा मालिकांमध्ये थेरपीला अतिशयोक्त पद्धतीने दाखवलं जातं — जसं एखादं रुग्णालय, पांढरा कोट घातलेला डॉक्टर आणि वेडेपणाच्या झटक्यांचे दृश्य. या चुकीच्या सादरीकरणामुळे थेरपीबद्दल भीती आणि गैरसमज वाढतात.
३. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून थेरपीची खरी गरज
मानसशास्त्र सांगतं की माणसाचं मन हे सतत बदलत असतं. बाह्य परिस्थिती, नाती, अपेक्षा, अपयश, भीती, असुरक्षितता — या सगळ्यांचा परिणाम भावनिक पातळीवर होतो. प्रत्येक व्यक्तीला आयुष्यात एखाद्या टप्प्यावर भावनिक आधाराची गरज भासते.
थेरपी ही या भावनिक गरजेला प्रतिसाद देणारी प्रक्रिया आहे.
ती खालील मानसिक स्तरांवर कार्य करते:
- विचारांच्या पातळीवर: चुकीचे विश्वास, नकारात्मक विचार, अतिविचार यांचं निरीक्षण करून योग्य विचारसरणी विकसित करणं.
- भावनांच्या पातळीवर: दडपलेल्या भावनांना स्वीकारायला शिकवणं.
- वर्तनाच्या पातळीवर: जुन्या सवयी, आत्मविनाशक कृती बदलण्यासाठी व्यवहार्य उपाय देणं.
थेरपीमुळे व्यक्ती स्वतःशी प्रामाणिक संवाद साधायला शिकते, स्वतःचं निरीक्षण करते आणि आपल्या भावनिक व मानसिक आरोग्याकडे जबाबदारीने पाहते.
४. संशोधन काय सांगतं?
जगभरातील मानसशास्त्रीय संशोधनांमधून हे सिद्ध झालं आहे की थेरपी केवळ मानसिक आजारासाठीच नाही, तर भावनिक आरोग्य सुधारण्यासाठीही प्रभावी ठरते.
- American Psychological Association (APA) च्या अहवालानुसार, ७५% पेक्षा अधिक लोकांना थेरपी घेतल्यानंतर त्यांच्या भावनिक स्थितीत आणि नात्यांमध्ये सुधारणा दिसून आली.
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT), Humanistic Therapy, Mindfulness-based Therapy या विविध पद्धती केवळ डिप्रेशन, ऍन्झायटी किंवा PTSD पुरत्या मर्यादित नाहीत, तर आत्मविश्वास वाढवणे, निर्णयक्षमता सुधारवणे आणि नातेसंबंध सुधारवणे यासाठीही उपयुक्त ठरतात.
- भारतात झालेल्या अभ्यासांनुसार, शहरी तरुणांमध्ये थेरपी घेणाऱ्यांची संख्या वाढते आहे, आणि त्यांच्या समाधानाचे प्रमाण ८०% पर्यंत आहे.
यावरून स्पष्ट होतं की थेरपी ही केवळ आजाराची नव्हे, तर मानसिक आरोग्याच्या वाढीची प्रक्रिया आहे.
५. “थेरपी फक्त समस्याग्रस्त लोकांसाठी” हा मिथक का चुकीचा आहे?
थेरपी ही केवळ संकट सोडवण्यासाठी नाही, तर स्वतःला समजून घेण्यासाठी आणि अधिक सशक्त बनण्यासाठी असते.
उदाहरणार्थ:
- जर एखाद्या व्यक्तीला जीवनात अर्थ सापडत नाही,
- करिअरबद्दल गोंधळ आहे,
- नात्यांबद्दल संभ्रम आहे,
- आत्मविश्वास कमी झालाय —
तर थेरपी त्याला आत्मनिरीक्षणाची दिशा देऊ शकते.
म्हणजेच, थेरपी ही “मेंटल हेल्थ मेंटेनन्स” ची प्रक्रिया आहे, जशी शरीरासाठी व्यायाम किंवा तपासणी आवश्यक असते.
६. भारतीय संदर्भात मानसिक आरोग्याचा सामाजिक दृष्टीकोन
भारतात अजूनही थेरपीबद्दलचे गैरसमज टिकून आहेत. ग्रामीण भागात मानसिक आजार म्हणजे “झपाटणं” किंवा “देवाचा कोप” असा समज प्रचलित आहे. शहरी भागातसुद्धा “थेरपी घेतोय” असं सांगणं म्हणजे “मी अस्थिर आहे” असं मानलं जातं.
पण नवीन पिढी हळूहळू या गोष्टीकडे खुल्या मनाने पाहू लागली आहे. सोशल मीडियावर मानसशास्त्रविषयक पेजेस, पॉडकास्ट्स, आणि मानसिक आरोग्य कार्यशाळा वाढत आहेत. शाळा आणि कंपन्यांमध्ये mental health awareness programs सुरू झाले आहेत. ही एक सकारात्मक दिशा आहे.
७. थेरपीकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन
थेरपी म्हणजे कमजोरी नव्हे — ती स्वतःची काळजी घेण्याचा परिपक्व मार्ग आहे.
थेरपीकडे जाणं म्हणजे:
- मी स्वतःला समजून घेऊ इच्छितो,
- माझ्या भावनांना महत्त्व देतो,
- माझं जीवन अधिक संतुलित आणि आनंदी बनवू इच्छितो.
ही परिपक्वतेची चिन्हं आहेत.
८. गैरसमज दूर करण्यासाठी समाजाने काय करायला हवं?
- मानसिक आरोग्याचं शिक्षण शाळा स्तरावर द्यावं.
- माध्यमांनी थेरपीचं वास्तववादी चित्रण करावं.
- समाजातील मोठ्यांनी मुलांच्या भावनांना ऐकून घ्यावं, न जज करता समजून घ्यावं.
- कॉर्पोरेट आणि शैक्षणिक संस्थांमध्ये समुपदेशन सेवा उपलब्ध कराव्यात.
- थेरपिस्टकडे जाणं ही सामान्य गोष्ट म्हणून स्वीकारावी.
९. निष्कर्ष
“थेरपी फक्त वेड्या लोकांसाठी असते” हा गैरसमज आपल्या समाजातील मानसिक आरोग्यविषयक अज्ञानाचं प्रतीक आहे.
थेरपी ही वेडेपणाचं निदान नाही, तर स्वतःकडे पाहण्याची एक प्रक्रिया आहे.
जशी शारीरिक आजारासाठी डॉक्टरकडे जाणं सामान्य आहे, तशीच मानसिक अस्वस्थतेसाठी थेरपिस्टकडे जाणंही तितकंच सामान्य असायला हवं.
थेरपी ही स्वतःशी संवाद साधण्याची, स्वतःला ओळखण्याची आणि स्वतःवर प्रेम करण्याची कला आहे.
वेडेपणा नव्हे, तर जागरूकता — हाच थेरपीचा खरा अर्थ आहे.
धन्यवाद.