मानवी जीवनात भावना ही अतिशय नाजूक आणि गुंतागुंतीची बाजू आहे. अनेकदा लोकांना स्वतःच्या भावनांचा नेमका अनुभव येतो, पण त्या शब्दांत मांडण्याची क्षमता नसते. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला अलेक्झिथिमिया (Alexithymia) असे संज्ञा दिले जाते. अशा व्यक्तींना राग, दु:ख, भीती, प्रेम किंवा आनंद यांचा अनुभव येतो, परंतु त्या अनुभवाला शब्दात मांडणे त्यांच्यासाठी अवघड ठरते. याचा परिणाम मानसिक आरोग्यावर, नातेसंबंधांवर आणि सामाजिक जीवनावरही होतो. अशा परिस्थितीत कला म्हणजेच चित्रकला, संगीत, नृत्य, नाट्यकला, लेखन किंवा इतर सर्जनशील अभिव्यक्तीचे मार्ग अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
खालील लेखात आपण मानसशास्त्रीय संशोधनांच्या आधारावर पाहूया की कला भावनांना व्यक्त करण्यासाठी कशी मदत करते, त्याचे मानसिक आरोग्यावर काय परिणाम होतात आणि उपचार पद्धतींमध्ये याचा वापर कसा होतो.
१. भावनांची अभिव्यक्ती व मानवी गरज
मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक मानवामध्ये “अभिव्यक्ती” ही एक मूलभूत मानसिक गरज आहे. आपल्या मनात साठवलेल्या भावनांना सुरक्षित आणि सर्जनशील पद्धतीने बाहेर काढलं नाही, तर त्या दडपल्या जातात आणि परिणामी चिंता, नैराश्य किंवा शारीरिक तणावाच्या स्वरूपात प्रकट होऊ शकतात. भाषेची मर्यादा इथे अनेकांना जाणवते—कारण प्रत्येक भावना शब्दांत सांगता येतेच असे नाही. चित्र, सूर किंवा रंग यांची ताकद इतकी गहिरी असते की ती भावना थेट व्यक्त करू शकतात, शब्दांची गरज भासत नाही.
२. कला आणि मेंदूचा कार्यभाग
संशोधनानुसार, जेव्हा एखादी व्यक्ती चित्रकला करते, गाणं गाते किंवा वाद्य वाजवते, तेव्हा तिच्या मेंदूमध्ये लिंबिक सिस्टम (जे भावनांचे नियंत्रण करते) आणि प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स (जे निर्णयक्षमता व आत्मनियंत्रणासाठी जबाबदार आहे) या भागांमध्ये सक्रियता वाढते. यामुळे मेंदूतील तणाव कमी होतो आणि भावनिक समतोल राखला जातो.
- चित्रकला : रंग आणि आकार यांद्वारे अवचेतन मनातील भावना बाहेर येतात.
- संगीत : सुरावटीतून शरीराचा जैविक ताल (हृदयगती, श्वास) नियंत्रित होतो, ज्यामुळे शांतता मिळते.
- नृत्यकला : शरीर हालचालींमधून भावना मोकळ्या होतात, “एंडॉर्फिन्स” स्रवतात आणि नैसर्गिक आनंद मिळतो.
३. आर्ट थेरपी आणि सायकोथेरपी
जगभरात Art Therapy ही मानसोपचार पद्धती मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. अमेरिकन आर्ट थेरपी असोसिएशनच्या अहवालानुसार, ज्यांना भावना व्यक्त करता येत नाहीत अशा रुग्णांमध्ये चित्रकला किंवा कोलाज तयार करणे हा उत्तम उपचार ठरतो.
- यात व्यक्ती रंगांचा वापर करून स्वतःचे आतले जग कागदावर आणते.
- थेरपिस्ट त्यातील प्रतिकं (symbols) समजून घेतो.
- हळूहळू रुग्णाला स्वतःच्या भावनांविषयी जागरूकता येते.
याचप्रमाणे, Music Therapy देखील नैराश्य, PTSD (Post Traumatic Stress Disorder) आणि ताण कमी करण्यासाठी प्रभावी ठरली आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीतावर झालेल्या संशोधनानुसार, रागांच्या विशिष्ट स्वररचना मानसिक शांतीसाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.
४. भावना ओळखण्याची प्रक्रिया
कला केवळ भावना व्यक्त करण्यात मदत करत नाही, तर भावना ओळखण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता देखील विकसित करते. उदाहरणार्थ—
- एखाद्या मुलाला आपला राग व्यक्त करता येत नाही, पण तो लाल, काळ्या रंगांचे जोरदार स्ट्रोक्स काढतो. यामुळे थेरपिस्ट किंवा पालकांना त्याच्या मनातील अस्वस्थता कळते.
- एक तरुण पियानोवर मृदू स्वर वाजवतो, याचा अर्थ त्याच्यातील शांतता किंवा ओढ व्यक्त होत असते.
या माध्यमांतून स्वतःच्या भावना समजणे म्हणजे Emotional Awareness वाढवणे, जे मानसिक आरोग्यासाठी मूलभूत आहे.
५. नातेसंबंध आणि संवाद
ज्यांना शब्दांनी भावना व्यक्त करणे जड जाते, त्यांना नातेसंबंधांमध्ये ताण येतो. उदाहरणार्थ, “मी दुःखी आहे” हे न सांगता ते स्वतःमध्ये दाबून ठेवतात. पण जर ते चित्राद्वारे, कवितेद्वारे किंवा संगीतातून ते व्यक्त करतील, तर जवळचे लोक त्यांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकतात. अशा प्रकारे कला ही भाषाविरहित संवादाची पद्धत ठरते. संशोधन दाखवते की कुटुंब थेरपीमध्ये सामूहिक चित्रकला किंवा संगीत उपक्रम केल्यास परस्पर संवाद सुधारतो.
६. ट्रॉमा आणि कला
ज्यांनी आयुष्यात आघातदायक घटना अनुभवल्या आहेत (जसे की अपघात, अत्याचार, युद्धस्थिती), त्यांना शब्दांत त्या आठवणी सांगणं त्रासदायक वाटतं. अशा परिस्थितीत कला म्हणजे एक सुरक्षित मार्ग ठरतो.
- चित्रकला : त्रासदायक आठवणींना थेट शब्दांत सांगण्यापेक्षा त्या प्रतीकात्मक चित्रांतून व्यक्त होतात.
- संगीत : भावनिक कोंडी हळूहळू सैल होते.
- नाट्यकला किंवा रोल-प्ले : व्यक्ती स्वतःला दुसऱ्या भूमिकेतून व्यक्त करते, ज्यामुळे ताण हलका होतो.
PTSD रुग्णांवर झालेल्या संशोधनात दिसून आले की कला उपचार घेतलेल्या गटातील रुग्णांमध्ये झोपेची गुणवत्ता, आत्मविश्वास आणि सामाजिक सहभाग अधिक चांगला होता.
७. मुलं आणि किशोरवयीनांसाठी महत्त्व
मुलांना भावना शब्दांत मांडणं विशेषतः कठीण जातं, कारण त्यांची शब्दसंपत्ती अपुरी असते. चित्रकला, खेळ, गाणी किंवा गोष्टी सांगणं ही त्यांची नैसर्गिक भाषा असते. त्यामुळे बाल-मानसशास्त्रात Play Therapy व Art Therapy या पद्धती फार उपयुक्त मानल्या जातात.
किशोरवयीन मुलांमध्ये ताण, स्वतःची ओळख शोधण्याचा संघर्ष, नातेसंबंधातील अडचणी या सर्व गोष्टींना कला एक प्रभावी मोकळीक देते.
८. भारतीय सांस्कृतिक संदर्भ
भारतात पारंपरिकदृष्ट्या कला ही केवळ मनोरंजनाची साधनं नव्हती, तर मानसिक शांतीची साधनं होती. भजन, कीर्तन, रांगोळी, नृत्य, लोककला या सर्वांचा उद्देश केवळ सौंदर्यनिर्मिती नसून भावनिक संतुलन ठेवणं होता. योग आणि ध्यानासोबत संगीत व चित्रकलेचा वापर आजच्या काळात आधुनिक मानसोपचार पद्धतींमध्ये पुन्हा केला जात आहे.
९. व्यावहारिक सूचना
ज्यांना स्वतःच्या भावनांना शब्दांत मांडणं जड जातं, त्यांनी खालील सवयी अंगीकारल्यास त्यांना फायदा होऊ शकतो—
- दररोज थोडा वेळ रंग, स्केचबुक किंवा कॅनव्हाससाठी द्यावा.
- स्वतःच्या मूडनुसार संगीत ऐकावं किंवा वाद्य शिकावं.
- नृत्य, योगासने किंवा शरीर हालचालींवर आधारित कला अवलंबावी.
- स्वतः तयार केलेली कला विश्वासू व्यक्तीशी शेअर करावी.
- गरज भासल्यास प्रशिक्षित आर्ट थेरपिस्टचा सल्ला घ्यावा.
मानवाला भावना व्यक्त करणं ही मूलभूत मानसिक गरज आहे. पण जेव्हा शब्द अपुरे पडतात, तेव्हा कला ही एक अद्वितीय, अव्यक्त आणि तरीही अत्यंत प्रभावी भाषा ठरते. चित्रकला, संगीत, नृत्य किंवा इतर सर्जनशील माध्यमं व्यक्तीच्या मनातील ताण, अस्वस्थता, आनंद किंवा वेदना यांना एक सुरक्षित आणि सौंदर्यपूर्ण अभिव्यक्ती देतात. मानसशास्त्रीय संशोधन यातून सिद्ध झालं आहे की कला केवळ भावनांची भाषा नसून ती उपचार, आत्मजागरूकता आणि मानसिक संतुलनाचं साधन आहे.
म्हणूनच ज्यांना भावना शब्दांत व्यक्त करता येत नाहीत, त्यांच्यासाठी कला हा केवळ छंद नसून जीवनाशी जोडणारा सेतू ठरतो.
धन्यवाद.