मुंबईची लोकल ट्रेनची गर्दी असो, पुण्यातील तुळशीबागेसारखी गजबजलेली बाजारपेठ असो किंवा नागपूरच्या रस्त्यावरील वर्दळ; अशा ठिकाणी अपघात घडल्यास किंवा एखाद्या व्यक्तीला तातडीच्या मदतीची गरज भासल्यास एक विचित्र दृश्य अनेकदा पाहायला मिळते. आजूबाजूला शेकडो लोक असूनही अपघातग्रस्ताच्या मदतीसाठी कोणी पटकन पुढे येत नाही. काही क्षण सगळेच जण फक्त बघ्याची भूमिका घेतात. यामागे लोकांची असंवेदनशीलता किंवा निष्ठुरपणा आहे, असा निष्कर्ष काढला जातो. पण खरंच माणसं इतकी निर्दयी झाली आहेत का? मानसशास्त्रानुसार, या वर्तनामागे केवळ भावनांचा अभाव नसून काही अत्यंत प्रभावी सामाजिक-मानसिक प्रक्रिया कारणीभूत असतात, ज्याला एकत्रितपणे ‘प्रेक्षक प्रभाव’ (Bystander Effect) असे म्हटले जाते.
प्रेक्षक प्रभाव (Bystander Effect) म्हणजे काय?
’प्रेक्षक प्रभाव’ ही एक सामाजिक-मानसिक संकल्पना आहे. यानुसार, आपत्कालीन परिस्थितीत जेवढे जास्त लोक उपस्थित असतील, तेवढी कोणत्याही एका व्यक्तीकडून मदत मिळण्याची शक्यता कमी होते. म्हणजेच, गर्दी मदतीसाठी पूरक ठरण्याऐवजी मारक ठरते. हे विचित्र वाटत असले तरी यामागे मानवी वर्तनाची ठोस कारणे आहेत.
या संकल्पनेचा अभ्यास १९६४ साली न्यूयॉर्कमध्ये झालेल्या किटी जेनोविस (Kitty Genovese) नावाच्या तरुणीच्या हत्येनंतर सुरू झाला. तिच्यावर अर्ध्या तासापेक्षा जास्त वेळ हल्ला होत राहिला आणि अनेक लोकांनी तिच्या किंकाळ्या ऐकूनही किंवा खिडकीतून पाहूनही कोणीही पोलिसांना वेळेवर बोलावले नाही. या घटनेने सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ जॉन डार्ली (John Darley) आणि बिब लाटणे (Bibb Latané) यांना प्रेरणा दिली आणि त्यांनी या वर्तनामागील कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी अनेक प्रयोग केले. या प्रयोगांमधून त्यांनी सिद्ध केले की लोकांचे मदत न करणे हे त्यांच्यातील माणूसकीच्या अभावामुळे नसून, गर्दीच्या विशिष्ट मानसिक दाबामुळे होते.
या वर्तनामागील प्रमुख मानसशास्त्रीय कारणे
गर्दीत अपघात झाल्यास मदत न करण्यामागे मुख्यत्वे तीन मानसशास्त्रीय प्रक्रिया काम करतात.
१. जबाबदारीचे विकेंद्रीकरण (Diffusion of Responsibility)
ही ‘प्रेक्षक प्रभावा’मागील सर्वात महत्त्वाची संकल्पना आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती एकटीच आपत्कालीन परिस्थितीला सामोरी जाते, तेव्हा तिला माहित असते की मदत करण्याची संपूर्ण जबाबदारी फक्त तिचीच आहे. त्यामुळे ती व्यक्ती लगेच कृती करण्याची शक्यता जास्त असते.
याउलट, जेव्हा शंभर लोकांची गर्दी जमलेली असते, तेव्हा प्रत्येकाच्या मनात एक सुप्त विचार येतो – “इतके लोक आहेत, कोणीतरी मदत करेलच. डॉक्टर असेल, पोलीस असेल किंवा माझ्यापेक्षा जास्त सक्षम कोणीतरी असेल, तो बघेल.” अशाप्रकारे, एका व्यक्तीवर असलेली १००% जबाबदारी शंभर लोकांमध्ये १-१% विभागली जाते. प्रत्येकाला वाटतं की ‘मी नाही, तर दुसरा कोणीतरी मदत करेल’ आणि या विचारामुळे कोणीच पहिले पाऊल उचलत नाही. प्रत्येकाने जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलल्यामुळे अपघातग्रस्त व्यक्ती मदतीपासून वंचित राहते. हे अगदी एखाद्या समूहाला एखादे काम दिल्यावर “कोणीतरी करेल” यावर विसंबून ते काम तसेच राहण्यासारखे आहे.
२. अनेकवचनी अज्ञान (Pluralistic Ignorance)
अनेकदा आपत्कालीन परिस्थिती गोंधळात टाकणारी असते. रस्त्यावर पडलेला माणूस आजारी आहे, त्याला हृदयविकाराचा झटका आला आहे की तो मद्यधुंद अवस्थेत आहे, हे पटकन कळत नाही. अशा अस्पष्ट परिस्थितीत, आपण काय प्रतिक्रिया द्यावी हे ठरवण्यासाठी नकळतपणे इतरांच्या प्रतिक्रियेचा अंदाज घेतो. आपण आजूबाजूला पाहतो आणि आपल्याला दिसते की इतर सर्वजण शांतपणे उभे आहेत, कोणीही घाबरलेले किंवा मदतीसाठी धावपळ करताना दिसत नाही.
हे पाहून आपल्या मनात विचार येतो की, “जर बाकीचे लोक काहीच करत नाहीत, तर कदाचित परिस्थिती मला वाटते तितकी गंभीर नसेल. कदाचित मलाच काहीतरी गैरसमज होतोय.” गंमत म्हणजे, गर्दीतील प्रत्येक व्यक्ती असाच विचार करत असते. प्रत्येकजण दुसऱ्याकडे पाहून परिस्थितीचा अंदाज घेत असतो आणि कोणीच काही करत नसल्यामुळे, संपूर्ण समूहाचा असा समज होतो की मदतीची गरज नाही. यालाच ‘अनेकवचनी अज्ञान’ म्हणतात. डार्ली आणि लाटणे यांनी त्यांच्या प्रसिद्ध ‘स्मोकी रूम’ प्रयोगातून हे सिद्ध केले. या प्रयोगात, खोलीत एकट्या असलेल्या व्यक्तीने धूर दिसताच अधिकाऱ्यांना कळवले, पण जेव्हा खोलीत इतर लोक (जे प्रयोगाचा भाग होते आणि धूर पाहूनही शांत बसले होते) होते, तेव्हा ९०% लोकांनी काहीही कृती केली नाही, कारण इतरांना शांत पाहून त्यांना परिस्थिती गंभीर वाटली नाही.
३. सामाजिक चुकीची भीती (Fear of Social Blunder / Evaluation Apprehension)
मदत न करण्यामागे तिसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे लोकांच्या मनात असलेली सामाजिक भीती. “मी मदतीला गेलो आणि परिस्थिती वेगळीच निघाली तर?”, “हा फक्त एक बनाव असेल तर लोक मला मूर्ख समजतील”, “मी मदत करण्याचा प्रयत्न केला आणि माझ्यामुळे अपघातग्रस्ताला जास्त इजा झाली तर?”, “लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?” अशा अनेक प्रश्नांमुळे व्यक्ती गोंधळून जाते.
आपल्या कृतीचे इतरांकडून मूल्यांकन होण्याची भीती (Evaluation Apprehension) तिला कोणतीही कृती करण्यापासून रोखते. चुकीच्या पद्धतीने मदत केल्यास किंवा अनावश्यक हस्तक्षेप केल्यास आपण गर्दीत हास्यास्पद ठरू, ही भावना इतकी प्रबळ असते की ती मदतीच्या नैसर्गिक इच्छेवर मात करते. त्यामुळे अनेकजण जोखीम पत्करण्याऐवजी शांतपणे बघ्याची भूमिका घेणे पसंत करतात.
मदत करण्याच्या प्रक्रियेतील पाच अडथळे
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, कोणत्याही व्यक्तीला मदत करण्यासाठी पाच मानसिक टप्प्यांमधून जावे लागते. यापैकी कोणत्याही टप्प्यावर अडथळा आल्यास मदत पोहोचत नाही.
- घटनेकडे लक्ष जाणे (Noticing the Event): गर्दीच्या ठिकाणी गोंगाट आणि इतर अनेक गोष्टींमुळे अपघात झाल्याचे लक्षातच येत नाही.
- घटनेला ‘आणीबाणी’ म्हणून ओळखणे (Interpreting as an Emergency): इथे ‘अनेकवचनी अज्ञान’ अडथळा ठरते.
- जबाबदारी स्वीकारणे (Assuming Responsibility): इथे ‘जबाबदारीचे विकेंद्रीकरण’ अडथळा ठरते.
- मदत कशी करायची हे ठरवणे (Knowing How to Help): प्रथमोपचाराचे ज्ञान नसणे किंवा काय करावे हे न सुचल्याने व्यक्ती मागे राहते.
- प्रत्यक्ष मदत करण्याचा निर्णय घेणे (Deciding to Help): इथे पोलिसांच्या चौकशीची भीती, स्वतःला होणारा त्रास यासारख्या गोष्टींचा विचार करून व्यक्ती अंतिम निर्णय घेते.
या ‘प्रेक्षक प्रभावा’वर मात कशी करावी?
’प्रेक्षक प्रभाव’ ही एक नैसर्गिक मानसिक प्रक्रिया असली तरी, त्यावर जाणीवपूर्वक मात करता येते.
- बघ्याची भूमिका घेणाऱ्यांसाठी:
- जागरूक रहा: सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे या ‘प्रेक्षक प्रभावा’बद्दल जागरूक असणे. तुम्हाला हे माहित असेल की गर्दीमुळे तुमची मदत करण्याची प्रवृत्ती कमी होऊ शकते, तर तुम्ही जाणीवपूर्वक या भावनेवर मात करू शकाल.
- पहिले पाऊल उचला: तुम्ही पहिले पाऊल उचलल्यास ‘अनेकवचनी अज्ञानाचा’ प्रभाव तुटतो. तुमची एक कृती पाहून इतरांनाही मदत करण्याची प्रेरणा मिळते. तुम्ही पुढे येऊन फक्त “काय झालं?” इतकं विचारलं तरी परिस्थिती बदलू शकते.
- प्रत्यक्ष मदत करा किंवा मदत मागा: तुम्हाला प्रथमोपचार येत नसले तरी तुम्ही आपत्कालीन सेवेला (ॲम्ब्युलन्ससाठी १०८/११२) फोन करू शकता. गर्दीतील इतरांना थेट सूचना देऊ शकता.
- मदतीची गरज असलेल्या व्यक्तीसाठी (किंवा त्याच्या सोबतच्या व्यक्तीसाठी):
- एका व्यक्तीला थेट साद घाला: “कोणीतरी मदत करा” अशी सार्वजनिक हाक मारण्याऐवजी, गर्दीतील एका विशिष्ट व्यक्तीकडे बोट दाखवून, त्याच्याशी नजर मिळवून त्याला साद घाला. उदाहरणार्थ, “अहो तुम्ही, निळ्या शर्टमधले काका, कृपया ॲम्ब्युलन्सला फोन लावा.” असे केल्याने ‘जबाबदारीचे विकेंद्रीकरण’ संपुष्टात येते आणि त्या एका व्यक्तीवर थेट जबाबदारी येते, ज्यामुळे ती व्यक्ती मदत करण्याची शक्यता खूप वाढते.
निष्कर्ष
गर्दीच्या ठिकाणी अपघात झाल्यावर लोकांचे लगेच पुढे न येणे हे त्यांच्यातील माणूसकी संपल्याचे लक्षण नाही, तर ते एका शक्तिशाली आणि नैसर्गिक सामाजिक-मानसिक प्रक्रियेचे प्रतिबिंब आहे. जबाबदारीचे विकेंद्रीकरण, परिस्थितीचे आकलन करण्यासाठी इतरांवर अवलंबून राहणे आणि सामाजिक भीती यांसारखी कारणे सामान्य माणसालाही निष्क्रिय बनवतात. मात्र, या मानसशास्त्रीय संकल्पना समजून घेतल्यास आणि जाणीवपूर्वक प्रयत्न केल्यास आपण या ‘प्रेक्षक प्रभावा’वर मात करू शकतो. एका व्यक्तीने उचललेले एक पाऊल संपूर्ण गर्दीला बघ्याच्या भूमिकेतून काढून मदत करणाऱ्यांच्या समूहात बदलू शकते. गरज आहे ती फक्त त्या पहिल्या पावलाची.
धन्यवाद.