आपण कधी विचार केला आहे का, की मित्रांच्या घोळक्यात असताना आपण जसे वागतो, तसे घरात आई-वडिलांसमोर का वागत नाही? किंवा ऑफिसच्या मीटिंगमध्ये आपला जो आत्मविश्वास असतो, तो अनोळखी लोकांच्या गर्दीत का नाहीसा होतो? मनुष्य हा एक सामाजिक प्राणी आहे, आणि समूहात वावरताना आपल्या वागण्या-बोलण्यात, विचारांमध्ये आणि अगदी निर्णयक्षमतेतही बदल होतो. पण हे बदल का आणि कसे घडतात, यामागे एक मोठे मानसशास्त्र दडलेले आहे. या लेखात, आपण समूहाच्या आपल्या वर्तनावरील प्रभावाचा मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून शोध घेणार आहोत.
एकाकी असताना आपण स्वतःच्या विचारांचे आणि मूल्यांचे मालक असतो. आपले निर्णय आपल्या वैयक्तिक मतांवर अवलंबून असतात. परंतु जसे आपण एका समूहाचा भाग बनतो, तेव्हा अनेक सुप्त आणि प्रकट मानसिक प्रक्रिया सुरू होतात, ज्या आपल्या वर्तनाला आकार देतात. सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ या बदलांचा अनेक वर्षांपासून अभ्यास करत आहेत आणि त्यांनी काही महत्त्वपूर्ण सिद्धांत मांडले आहेत, जे आपल्याला या गुंतागुंतीच्या वर्तनाचे पैलू उलगडून दाखवतात.
अनुरूपता (Conformity): समूहाशी जुळवून घेण्याचा दबाव
समूहात असताना आपल्या वर्तनात बदल होण्याचे सर्वात प्रमुख कारण म्हणजे अनुरूपता. समूहाचे नियम, मते आणि वर्तणूक स्वीकारण्याचा आणि त्यांच्याशी जुळवून घेण्याचा आपल्यावर एक अव्यक्त सामाजिक दबाव असतो. सामाजिक स्वीकृती मिळवणे आणि नाकारले जाण्याची भीती टाळणे, या दोन मूलभूत मानवी गरजांमधून हा दबाव निर्माण होतो.
मानसशास्त्रज्ञ सॉलोमन ॲश (Solomon Asch) यांचा अनुरूपतेवरील प्रयोग यासंदर्भात खूप बोलका आहे. या प्रयोगात, एका व्यक्तीला काही इतर लोकांसोबत (जे प्रयोगाचाच भाग होते) बसवून काही रेषांची लांबी ओळखायला सांगितली. सुरुवातीला सगळे योग्य उत्तर देत होते. पण काही वेळाने, प्रयोगाचा भाग असलेल्या व्यक्ती मुद्दाम चुकीचे उत्तर देऊ लागल्या. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ज्या व्यक्तीला हे माहित नव्हते, ती व्यक्तीही इतरांप्रमाणेच उघडपणे दिसत असलेले योग्य उत्तर नाकारून चुकीचे उत्तर देऊ लागली. समूहापासून वेगळे पडण्याच्या भीतीने किंवा ‘सगळेच म्हणत आहेत, तर तेच बरोबर असेल’ या विचाराने व्यक्ती आपल्या प्रत्यक्ष अनुभवापेक्षा समूहाच्या मताला जास्त महत्त्व देते, हे यातून सिद्ध झाले.
सामाजिक सुलभता (Social Facilitation) विरुद्ध सामाजिक कुचराई (Social Loafing)
समूहाचा प्रभाव नेहमीच नकारात्मक असतो असे नाही. काहीवेळा इतरांच्या उपस्थितीमुळे आपल्या कार्यक्षमतेत वाढ होते, याला सामाजिक सुलभता म्हणतात. उदाहरणार्थ, प्रेक्षकांनी भरलेल्या स्टेडियममध्ये खेळाडू अधिक चांगले प्रदर्शन करतात किंवा अनेक जण सोबत व्यायाम करत असतील तर आपलाही उत्साह वाढतो. जेव्हा काम सोपे आणि ओळखीचे असते, तेव्हा इतरांची उपस्थिती आपल्याला प्रोत्साहन देते.
याउलट, जेव्हा एका समूहाला एकत्रितपणे एखादे काम दिले जाते आणि वैयक्तिक योगदानाचे मोजमाप करणे कठीण असते, तेव्हा काही व्यक्ती कमी प्रयत्न करतात. याला सामाजिक कुचराई असे म्हणतात. ‘सगळेच तर करत आहेत, मी थोडे कमी काम केले तर काय फरक पडतो?’ या विचारामुळे असे घडते. समूहात जबाबदारी विभागली जाते आणि त्यामुळे वैयक्तिक जबाबदारीची भावना कमी होते. रस्सीखेचाच्या खेळात किंवा ग्रुप प्रोजेक्टमध्ये काही सदस्य इतरांच्या जीवावर काम ढकलतात, हे याचे उत्तम उदाहरण आहे.
निर्-वैयक्तीकरण (Deindividuation): समूहात हरवते स्वतःची ओळख
जेव्हा व्यक्ती मोठ्या गर्दीचा किंवा समूहाचा भाग बनते, तेव्हा तिची वैयक्तिक ओळख आणि जबाबदारीची भावना कमी होते. या मानसिक स्थितीला निर्-वैयक्तीकरण म्हणतात. अशा स्थितीत, व्यक्ती असे काहीतरी करू शकते जे ती एकटी असताना कधीच करणार नाही. गर्दीत निनावीपणाची (anonymity) भावना वाढते आणि सामाजिक नियमांचे बंधन सैल होते.
एखाद्या मोर्चाला किंवा आंदोलनाला लागणारे हिंसक वळण हे निर्-वैयक्तीकरणाचे उदाहरण आहे. त्या गर्दीतील प्रत्येक व्यक्ती वैयक्तिक आयुष्यात कदाचित शांत आणि नियम पाळणारी असेल, पण समूहाचा भाग झाल्यावर, ‘मी नाही, तर गर्दी हे करत आहे’ या भावनेमुळे त्यांच्या वर्तनावरचे नियंत्रण सुटते. सायबर-बुलींगमध्येही हाच प्रकार दिसतो, जिथे खोट्या नावाने सोशल मीडियावर वावरणारी व्यक्ती वैयक्तिक ओळखीच्या अभावामुळे इतरांना सहजपणे त्रास देऊ शकते.
या संदर्भात, फिलिप झिम्बार्डो (Philip Zimbardo) यांनी केलेला ‘स्टॅनफोर्ड तुरुंग प्रयोग’ (Stanford Prison Experiment) अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या प्रयोगात, काही सामान्य मुलांना कैदी आणि तुरुंग अधिकाऱ्यांच्या भूमिका दिल्या गेल्या. काही दिवसांतच, तुरुंग अधिकाऱ्यांची भूमिका साकारणारे विद्यार्थी अत्यंत आक्रमक आणि क्रूरपणे वागू लागले, तर कैद्यांची भूमिका करणारे विद्यार्थी मानसिकरित्या खचून गेले. समूहाने दिलेली भूमिका आणि परिस्थिती व्यक्तीच्या मूळ स्वभावावर किती सहजपणे मात करू शकते, हे या प्रयोगाने जगाला दाखवून दिले.
आज्ञाधारकता (Obedience): अधिकाराच्या दबावाखाली बदलणारे वर्तन
समूहात केवळ समवयस्कांचाच नाही, तर अधिकारवाणीच्या व्यक्तींचाही आपल्यावर प्रचंड प्रभाव पडतो. मानसशास्त्रज्ञ स्टॅनले मिलग्राम (Stanley Milgram) यांनी यावर एक धक्कादायक प्रयोग केला. त्यांनी सहभागी व्यक्तींना एका दुसऱ्या व्यक्तीला (जो प्रयोगाचा भाग होता) चुकीच्या उत्तरासाठी विजेचे झटके देण्यास सांगितले. प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासोबत झटक्याची तीव्रता वाढत होती. जरी समोरची व्यक्ती कळवळत असली आणि ओरडत असली, तरी प्रयोग करणाऱ्या अधिकारवाणीच्या व्यक्तीने ‘तुम्ही सुरू ठेवा’ असे सांगताच, बहुतांश लोकांनी अत्यंत तीव्र विजेचे झटके देण्यास मागेपुढे पाहिले नाही.
या प्रयोगातून हे सिद्ध झाले की, सामान्य आणि सुसंस्कृत माणसेसुद्धा अधिकारवाणीच्या दबावाखाली अत्यंत अमानुष कृत्य करू शकतात. ते आपल्या कृतीची जबाबदारी त्या अधिकारवाणीच्या व्यक्तीवर ढकलतात आणि स्वतःला केवळ एक माध्यम समजतात.
समूहविचार (Groupthink): एकमताच्या हट्टापायी होणारे नुकसान
निर्णयप्रक्रियेत, अनेकदा समूह एकमतापर्यंत पोहोचण्याच्या गरजेला इतके महत्त्व देतो की, ते पर्यायी विचारांचा किंवा धोक्यांचा आढावा घेणेच विसरून जातो. याला ‘समूहविचार’ म्हणतात. समूहात एकोपा टिकवून ठेवण्याच्या आणि मतभेद टाळण्याच्या प्रयत्नात, सदस्य आपली वेगळी मते मांडायला कचरतात. यामुळे अनेकदा चुकीचे आणि विनाशकारी निर्णय घेतले जातात. चांगला नेता आणि सुसंवादी वाटणारा समूहदेखील समूहविचाराच्या जाळ्यात अडकू शकतो, जिथे विरोधाचा एकही आवाज दाबला जातो आणि केवळ अपेक्षित मतांनाच दुजोरा मिळतो.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, आपण समूहात असताना एकटे नसतो. आपल्यासोबत सामाजिक नियम, अपेक्षा, स्वीकृतीची गरज आणि जबाबदारीच्या विभागणीसारखे अनेक मानसशास्त्रीय घटक कार्यरत असतात. अनुरूपतेचा दबाव आपल्याला समूहासारखे वागायला भाग पाडतो, तर निर्-वैयक्तीकरण आपली वैयक्तिक ओळख पुसट करते. सामाजिक सुलभता आपली कार्यक्षमता वाढवू शकते, तर सामाजिक कुचराई ती कमी करू शकते. अधिकारवाणीच्या व्यक्तींपुढील आज्ञाधारकता आपल्याला नैतिक-अनैतिकतेच्या पलीकडे नेऊ शकते आणि समूहविचार आपल्या निर्णयक्षमतेलाच ग्रहण लावू शकतो.
याचा अर्थ असा नाही की, समूह नेहमीच वाईट असतो. समूह आपल्याला आधार देतो, ओळख देतो आणि एकत्रितपणे मोठी उद्दिष्ट्ये साध्य करण्याची प्रेरणा देतो. मात्र, समूहाच्या आपल्यावरील या अदृश्य प्रभावाची जाणीव ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ही जाणीवच आपल्याला समूहात राहूनही आपले वैयक्तिक मत, विवेक आणि माणुसकी जपायला शिकवते. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही समूहात असाल, तेव्हा स्वतःच्या वर्तनाचे थोडे निरीक्षण करा. कदाचित तुम्हालाही तुमच्यात दडलेला एक ‘सामाजिक’ माणूस नव्याने सापडेल!
धन्यवाद.