“मी कोण आहे? माझं या जगात असण्याला काय अर्थ आहे? आणि हे आयुष्य मी का जगायला हवं?” हे असे मूलभूत प्रश्न आहेत जे आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या मनात कधी ना कधी तरी डोकावतातच. धावपळीच्या जीवनात, दैनंदिन जबाबदाऱ्यांच्या ओझ्याखाली आपण अनेकदा हे प्रश्न बाजूला सारतो. पण जेव्हा कधी एकांत मिळतो, किंवा आयुष्य अनपेक्षित वळण घेतं, तेव्हा हे प्रश्न पुन्हा एकदा आपल्याला अस्वस्थ करतात. मानसशास्त्र या प्रश्नांकडे केवळ तात्विक किंवा आध्यात्मिक दृष्टीने पाहत नाही, तर त्याला मानवी मन, प्रेरणा आणि वर्तनाच्या अभ्यासाची एक भक्कम चौकट प्रदान करते. या लेखात आपण ‘आपलं स्वतःचं अस्तित्व’ आणि ‘जगण्याचं कारण’ या दोन महत्त्वाच्या प्रश्नांचा मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून शोध घेणार आहोत.
अस्तित्व म्हणजे काय? ‘मी’ पणाचा शोध
मानसशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून ‘अस्तित्व’ ही एक बहुआयामी संकल्पना आहे. ते केवळ आपलं शारीरिक असणं नाही, तर त्यापलीकडे आपली ओळख, आपले विचार, भावना, विश्वास आणि सामाजिक संबंध यांचं एक गुंतागुंतीचं जाळं आहे.
- आत्म-संकल्पना (Self-Concept): आपली स्वतःबद्दलची प्रतिमा म्हणजेच आपली आत्म-संकल्पना. आपण स्वतःला कसे पाहतो, आपल्या क्षमता आणि कमतरतांबद्दल आपला काय विश्वास आहे, हे सर्व यात समाविष्ट असतं. ही आत्म-संकल्पना आपल्या अनुभवांमधून, इतरांशी होणाऱ्या संवादांमधून आणि सामाजिक अपेक्षांमधून घडत असते. ‘मी एक यशस्वी व्यावसायिक आहे’, ‘मी एक प्रेमळ पालक आहे’ किंवा ‘मी एक संवेदनशील व्यक्ती आहे’ यांसारखी वाक्ये आपल्या आत्म-संकल्पनेचे भाग असतात. निरोगी आत्म-संकल्पना असणं हे मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
- अस्तित्ववाद (Existentialism): अस्तित्ववादी मानसशास्त्रानुसार, मनुष्य जन्माला येताना कोणताही पूर्वनिश्चित हेतू किंवा अर्थ घेऊन येत नाही. आपलं अस्तित्व आपल्या साराच्या (essence) आधी येतं. म्हणजेच, आपण कोण आहोत आणि आपल्या जीवनाचा अर्थ काय, हे आपण आपल्या निवडी आणि कृतींमधून स्वतःच ठरवतो. जीन-पॉल सार्त्र यांसारख्या विचारवंतांनी या स्वातंत्र्याच्या कल्पनेवर जोर दिला. या स्वातंत्र्यासोबत एक मोठी जबाबदारीही येते – ती म्हणजे आपल्या जीवनाला अर्थ देण्याची. ही जबाबदारी अनेकदा चिंता किंवा ‘अस्तित्वविषयक भीती’ (Existential Angst) निर्माण करू शकते, पण याच स्वातंत्र्यात खरा आनंद आणि समाधान शोधण्याची संधी दडलेली आहे.
आपण का जगायला हवं? प्रेरणेचा मानसशास्त्रीय उगम
”मी का जगावं?” या प्रश्नाचं उत्तर आपल्या प्रेरणांमध्ये (Motivations) दडलेलं आहे. मानसशास्त्रज्ञांनी मानवी प्रेरणा समजून घेण्यासाठी अनेक सिद्धांत मांडले आहेत.
- अब्राहम मास्लो आणि गरजांची उतरंड (Maslow’s Hierarchy of Needs): मानवी प्रेरणांचा अभ्यास करणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांपैकी अब्राहम मास्लो यांचं नाव अग्रक्रमी आहे. त्यांनी ‘गरजांची उतरंड’ हा सिद्धांत मांडला. यानुसार, मानवाच्या गरजांचे पाच स्तर आहेत. सर्वात खालच्या स्तरावर शारीरिक गरजा (अन्न, पाणी, निवारा) आहेत. त्या पूर्ण झाल्यावर सुरक्षेची गरज निर्माण होते. त्यानंतर प्रेम आणि आपलेपणाची सामाजिक गरज, मग आत्म-सन्मानाची (Esteem) गरज आणि सर्वात शेवटी, सर्वोच्च स्तरावर आत्म-वास्तविकीकरणाची (Self-Actualization) गरज येते. आत्म-वास्तविकीकरण म्हणजे आपल्यातील सर्व क्षमतांचा पुरेपूर वापर करून स्वतःची सर्वोत्तम आवृत्ती बनण्याची आंतरिक तळमळ. मास्लोच्या सिद्धांतानुसार, आपण केवळ अस्तित्वासाठी जगत नाही, तर स्वतःला ओळखण्यासाठी, विकसित करण्यासाठी आणि आपल्या जीवनाला एक उच्च अर्थ देण्यासाठी जगतो. हेच जगण्याचं एक महत्त्वाचं कारण आहे.
- व्हिक्टर फ्रँकल आणि अर्थाचा शोध (Viktor Frankl’s Logotherapy): व्हिक्टर फ्रँकल, एक ऑस्ट्रियन न्यूरोलॉजिस्ट आणि मानसोपचारतज्ज्ञ होते, ज्यांनी दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान नाझी छळ छावणीतील भीषण अनुभव घेतले. त्या अनुभवांमधून त्यांनी ‘लोगोथेरपी’ नावाची एक नवीन उपचारपद्धती विकसित केली. ‘लोगोथेरपी’चा मुख्य सिद्धांत हा आहे की मानवी जीवनातील प्राथमिक प्रेरणा ही सुखाचा शोध नसून ‘अर्थाचा शोध’ आहे. फ्रँकल यांच्या मते, जीवनाला कोणत्याही परिस्थितीत अर्थ असतो, अगदी अत्यंत वेदनादायक परिस्थितीतही. त्यांनी प्रसिद्ध वाक्य मांडले, “ज्या व्यक्तीला ‘का’ जगायचे आहे हे माहित आहे, ती व्यक्ती कोणत्याही ‘कसे’ला सामोरी जाऊ शकते.” (He who has a why to live can bear almost any how).
फ्रँकल यांनी जीवनात अर्थ शोधण्याचे तीन मुख्य मार्ग सांगितले:
- एखादे कार्य निर्माण करून किंवा एखादे ध्येय साध्य करून: आपल्या कामातून, कलेतून किंवा ध्येयपूर्तीतून आपण जीवनाला अर्थ देऊ शकतो.
- एखाद्या गोष्टीचा अनुभव घेऊन किंवा एखाद्या व्यक्तीवर प्रेम करून: निसर्गाच्या सानिध्यात रमून, कलेचा आस्वाद घेऊन किंवा इतरांशी खोल आणि अर्थपूर्ण नातेसंबंध जोडून जीवनाचा अर्थ सापडू शकतो.
- अपरिहार्य दुःखाकडे सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवून: जेव्हा आपण एखादी परिस्थिती बदलू शकत नाही, तेव्हा त्या परिस्थितीत आपण स्वतःला बदलू शकतो. आपल्या दुःखाला एक प्रतिष्ठा देऊन आणि धैर्याने सामोरे जाऊन आपण जीवनाचा सर्वोच्च अर्थ शोधू शकतो.
वर्तमानातील जगण्याचं महत्त्व
अनेकदा आपण भूतकाळातल्या चुकांमध्ये किंवा भविष्याच्या चिंतांमध्ये अडकून पडतो आणि वर्तमानात जगायचं विसरून जातो. माइंडफुलनेस (Mindfulness) किंवा सती-साधना यांसारख्या मानसशास्त्रीय संकल्पना वर्तमानात जगण्यावर जोर देतात. जेव्हा आपण आपलं लक्ष पूर्णपणे सध्याच्या क्षणावर केंद्रित करतो, तेव्हा अस्तित्वाची खरी जाणीव होते. आपल्या आजूबाजूच्या लहान-सहान गोष्टींमधील आनंद, आपल्या श्वासाची लय आणि आपल्या संवेदनांची जाणीव आपल्याला ‘इथे आणि आत्ता’ या क्षणात स्थिर करते. हा अनुभवच जगण्याला एक नवी ऊर्जा आणि दिशा देतो.
’आपलं स्वतःचं अस्तित्व काय?’ या प्रश्नाचं उत्तर कोणत्या एका निश्चित व्याख्येत सापडणार नाही. आपलं अस्तित्व म्हणजे आपली ओळख, आपल्या क्षमता, आपले संबंध आणि आपण आपल्या जीवनाला देत असलेला अर्थ. ते सतत घडत असतं, बदलत असतं. आणि ‘आपण का जगायला हवं?’ याचं उत्तर मानसशास्त्रानुसार आपल्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यापासून ते जीवनाचा अर्थ शोधण्यापर्यंतच्या प्रवासात दडलेलं आहे.
आपलं अस्तित्व हे केवळ एक जैविक घटना नाही, तर तो एक मानसशास्त्रीय प्रवास आहे. स्वतःला ओळखणं, आपल्या क्षमतांना वाव देणं, इतरांशी अर्थपूर्ण नातेसंबंध जोडणं, आपल्या दुःखाला सामोरं जाऊन त्यातून काहीतरी शिकणं आणि आपल्या जीवनाला स्वतःचा असा एक विशिष्ट अर्थ देणं, हीच जगण्याची खरी कारणं आहेत. आयुष्य हे रिकाम्या जागा भरण्यासाठी नाही, तर स्वतःची एक वेगळी जागा निर्माण करण्यासाठी आहे. आणि ही जागा शोधण्याचा, ती घडवण्याचा आणि त्यात आनंदाने जगण्याचा अधिकार आणि जबाबदारी पूर्णपणे आपलीच आहे.
धन्यवाद.