मन आणि मेंदू: न्यूरोसायकॉलॉजीची अद्भुत दुनिया

आपण कधी विचार केला आहे का, की आपल्याला एखादी जुनी गोष्ट स्पष्टपणे का आठवते, पण काल रात्री जेवणात काय खाल्ले हे आठवायला त्रास होतो? आपल्याला अचानक आनंद किंवा दुःख का होतं? आपण एखादा अवघड निर्णय कसा घेतो? या सर्व प्रश्नांची उत्तरं एका गुंतागुंतीच्या पण अत्यंत आकर्षक अशा अवयवात दडलेली आहेत – आपला मेंदू. मेंदू आणि मन यांच्यातील याच अतूट नात्याचा अभ्यास करणाऱ्या शास्त्राला न्यूरोसायकॉलॉजी (Neuropsychology) म्हणजेच ‘मज्जा-मानसशास्त्र’ म्हणतात.

न्यूरोसायकॉलॉजी हे मानसशास्त्र (Psychology) आणि मज्जासंस्थाशास्त्र (Neurology) यांना जोडणारा एक महत्त्वाचा पूल आहे. आपला मेंदू, म्हणजेच एक भौतिक अवयव, आपल्या अमूर्त भावना, विचार, स्मृती, भाषा आणि वर्तनावर कसा नियंत्रण ठेवतो, याचा शोध घेणे हे या शास्त्राचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. सोप्या भाषेत सांगायचं झाल्यास, आपल्या डोक्यात चालणाऱ्या प्रत्येक विचारामागे मेंदूत होणाऱ्या रासायनिक आणि विद्युत क्रियांचा हात असतो आणि या क्रियांचा आणि आपल्या वागण्याचा संबंध जोडण्याचं काम न्यूरोसायकॉलॉजी करते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: मेंदूचे रहस्य उलगडण्याचा प्रवास

मेंदू आणि वर्तन यांचा संबंध आहे, ही कल्पना तशी जुनी असली तरी, या शास्त्राला खरी गती १९व्या शतकात मिळाली. या प्रवासातील काही मैलाचे दगड ठरलेले महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

यातील सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे फिनियस गेज (Phineas Gage) नावाच्या एका रेल्वे कामगाराचे. १८৪৮ मध्ये एका अपघातात, एक लोखंडी सळई त्याच्या डोक्याच्या आरपार गेली. आश्चर्यकारकरीत्या, फिनियस जिवंत राहिला. पण या अपघातानंतर त्याचा स्वभाव पूर्णपणे बदलला. जो फिनियस आधी शांत, मनमिळाऊ आणि जबाबदार होता, तो आता चिडचिडा, लहरी आणि अविश्वसनीय बनला होता. त्याच्या मेंदूच्या पुढच्या भागाला (Frontal Lobe) इजा झाल्यामुळे त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात हा बदल घडला होता. या घटनेने पहिल्यांदाच विज्ञानाला एक ठोस पुरावा दिला की मेंदूच्या विशिष्ट भागाचा संबंध आपल्या व्यक्तिमत्त्वाशी आणि सामाजिक वर्तनाशी असतो.

त्यानंतर पॉल ब्रोका (Paul Broca) आणि कार्ल वेर्निक (Carl Wernicke) या शास्त्रज्ञांनी भाषेच्या संदर्भात महत्त्वपूर्ण शोध लावले. त्यांनी मेंदूला इजा झालेल्या अशा रुग्णांचा अभ्यास केला ज्यांना बोलण्यात किंवा समजून घेण्यात अडचण येत होती. या अभ्यासातून त्यांनी मेंदूतील दोन विशिष्ट भाग शोधून काढले जे भाषेसाठी जबाबदार असतात, जे आज ‘ब्रोकाचा भाग’ (Broca’s Area) आणि ‘वेर्निकचा भाग’ (Wernicke’s Area) म्हणून ओळखले जातात. या शोधांमुळे हे सिद्ध झाले की मेंदूतील प्रत्येक भागाचे एक विशिष्ट कार्य असते.

मेंदू: एक अविश्वसनीय रचना

आपल्या वर्तणुकीमागील विज्ञानाला समजून घेण्यासाठी, मेंदूच्या मूलभूत रचनेबद्दल थोडक्यात जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. आपला मेंदू प्रामुख्याने वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभागलेला आहे आणि प्रत्येक भागाचे कार्य ठरलेले आहे.

आपल्या मोठ्या मेंदूचे (Cerebrum) चार प्रमुख भाग किंवा ‘पाली’ (Lobes) आहेत:

१. फ्रंटल लोब (Frontal Lobe – पुढची पाली): हा भाग कपाळाच्या मागे असतो. नियोजन करणे, समस्या सोडवणे, निर्णय घेणे, लक्ष केंद्रित करणे आणि व्यक्तिमत्त्व यांसारख्या उच्चस्तरीय मानसिक क्रियांचे हे केंद्र आहे. फिनियस गेजच्या बाबतीत याच भागाला इजा झाली होती.

२. परायटल लोब (Parietal Lobe – मध्य पाली): हा भाग डोक्याच्या मधोमध वरच्या बाजूला असतो. स्पर्श, तापमान, वेदना यांसारख्या संवेदना ओळखणे, तसेच गणित आणि अवकाशीय समज (spatial awareness) यासाठी हा भाग महत्त्वाचा असतो.

३. टेम्पोरल लोब (Temporal Lobe – शंख पाली): हा भाग कानाच्या जवळ असतो. ऐकणे, भाषा समजणे, नवीन गोष्टी शिकणे आणि स्मृती (Memory) तयार करणे ही या भागाची मुख्य कामे आहेत.

४. ऑक्सिपिटल लोब (Occipital Lobe – पश्च पाली): हा भाग डोक्याच्या मागील बाजूस असतो आणि तो पूर्णपणे दृष्टीसाठी (Vision) जबाबदार असतो. डोळ्यांनी जे काही पाहिले जाते, त्याचा अर्थ लावण्याचे काम येथे होते.

हे सर्व भाग एकजुटीने आणि एकमेकांशी संवाद साधून काम करतात, म्हणूनच आपण एकाच वेळी अनेक गोष्टी करू शकतो.

न्यूरोसायकॉलॉजिस्टचे कार्य

मग एक न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट नेमके काय काम करतो? त्यांचे मुख्य काम मेंदूच्या कार्याचे मूल्यांकन करणे आणि मेंदूला झालेल्या इजेमुळे किंवा आजारामुळे एखाद्या व्यक्तीच्या संज्ञानात्मक (cognitive) आणि भावनिक क्षमतेवर काय परिणाम झाला आहे, हे तपासणे आहे.

• मूल्यांकन (Assessment): न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट विविध प्रमाणित चाचण्यांचा (standardized tests) वापर करतात. या चाचण्यांद्वारे ते रुग्णाची स्मृती, लक्ष, भाषा कौशल्य, तार्किक विचार करण्याची क्षमता आणि समस्या निवारण कौशल्य यांसारख्या गोष्टींचे मोजमाप करतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला स्ट्रोक (पक्षाघात) आल्यानंतर, बोलण्यात किंवा गोष्टी आठवण्यात किती आणि कोणत्या प्रकारची अडचण येत आहे, हे या चाचण्यांमधून कळते.
• निदान (Diagnosis): या मूल्यांकनाच्या आधारे, ते अल्झायमर (Alzheimer’s), पार्किन्सन (Parkinson’s) यांसारख्या स्मृतिभ्रंशाचे आजार, अपघातामुळे मेंदूला झालेली इजा (Traumatic Brain Injury), किंवा लर्निंग डिसॅबिलिटी (Learning Disability) यांसारख्या समस्यांचे निदान करण्यास मदत करतात.
• पुनर्वसन (Rehabilitation): निदानानंतर उपचाराची दिशा ठरवणे हे सर्वात महत्त्वाचे काम आहे. न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसोबत मिळून पुनर्वसन योजना तयार करतात. यामध्ये स्मृती सुधारण्यासाठी विशेष व्यायाम (cognitive therapy), वर्तणुकीतील बदल घडवून आणण्यासाठी समुपदेशन (counseling) आणि दैनंदिन जीवन पुन्हा सुरळीत करण्यासाठी नवनवीन मार्ग शिकवणे यांचा समावेश असतो.

न्यूरोसायकॉलॉजी आणि आपले दैनंदिन जीवन

न्यूरोसायकॉलॉजी केवळ रुग्णालयांपुरती मर्यादित नाही, तर आपल्या रोजच्या जीवनातील अनेक अनुभवांमागेही तिचेच विज्ञान आहे.

• शिकणे आणि सवयी: जेव्हा आपण एखादी नवीन गोष्ट शिकतो किंवा सवय लावतो, तेव्हा आपल्या मेंदूतील मज्जापेशींमध्ये (Neurons) नवीन जोडण्या तयार होतात. आपण जितका जास्त सराव करतो, तितक्या या जोडण्या मजबूत होतात. म्हणूनच कोणतीही सवय लागायला किंवा मोडायला वेळ लागतो.
• भावनांचा खेळ: आपल्या मेंदूतील ‘लिंबिक सिस्टीम’ (Limbic System) हा भावनांचा गड मानला जातो. यात असणारा ‘ॲमिग्डाला’ (Amygdala) नावाचा छोटा भाग भीती, राग आणि आनंदासारख्या तीव्र भावनांवर नियंत्रण ठेवतो. अनेकदा धोका जाणवल्यास विचार करण्याआधीच आपली प्रतिक्रिया येते (उदा. अचानक मोठा आवाज झाल्यावर दचकणे), याचे कारण ॲमिग्डाला आहे.
• निर्णय घेणे: आपण जेव्हा एखादा निर्णय घेतो, तेव्हा आपल्या फ्रंटल लोबमध्ये बरीच खलबतं चाललेली असतात. एखादी गोष्ट विकत घेताना मिळणारा तात्काळ आनंद (impulsive system) आणि भविष्यातील आर्थिक नियोजन (rational system) यांच्यात एक प्रकारचे द्वंद्व सुरू असते. आपला फ्रंटल लोब या दोन्हीमध्ये समन्वय साधून अंतिम निर्णय घेण्यास मदत करतो.

न्यूरोसायकॉलॉजी हे एक असे शास्त्र आहे जे आपल्याला ‘आपण कोण आहोत’ आणि ‘आपण असे का वागतो’ या मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे देण्यास मदत करते. मेंदू नावाच्या या अद्भुत अवयवाच्या प्रत्येक घडामोडीचा आपल्या मनावर आणि जीवनावर कसा परिणाम होतो, हे या शास्त्रामुळे आपल्याला कळते. आधुनिक तंत्रज्ञान, जसे की fMRI (फंक्शनल एमआरआय) आणि EEG (ईईजी), यामुळे आता आपण जिवंत मेंदूला काम करताना पाहू शकतो, ज्यामुळे या क्षेत्रातील संशोधनाला प्रचंड गती मिळाली आहे.

मन आणि मेंदू यांच्यातील हे नाते समजून घेणे केवळ वैज्ञानिक कुतूहलासाठीच नव्हे, तर मेंदूच्या आजारांनी त्रस्त असलेल्या लाखो लोकांना एक नवीन आणि উন্নত जीवन देण्याच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मेंदूचे रहस्य उलगडण्याचा हा प्रवास अजूनही सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे, पण प्रत्येक नवीन शोधासोबत आपण स्वतःलाच अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखत आहोत.

---