आपले मानसिक आरोग्य आणि शारीरिक आरोग्य हे दोन वेगळे घटक नसून एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. आधुनिक वैद्यकशास्त्र आता या नात्याला अधिक गांभीर्याने घेत आहे. विशेषतः, आपल्या विचारसरणीचा आणि भावनांचा आपल्या हृदयाच्या आरोग्यावर खोलवर परिणाम होऊ शकतो, हे अनेक संशोधनांमधून सिद्ध झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर, ‘आशावाद’ (Optimism) या मानसिक पैलूचा हृदयरोगाचा धोका कमी करण्यामध्ये काय भूमिका आहे, हे जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आशावाद म्हणजे भविष्याबद्दल सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवणे आणि चांगल्या गोष्टी घडतील अशी अपेक्षा करणे. या लेखात, आपण विविध मानसशास्त्रीय आणि वैद्यकीय संशोधनांच्या आधारे आशावाद आणि हृदय यांच्यातील संबंधाचा सखोल आढावा घेणार आहोत.
आशावाद आणि हृदय आरोग्य: संशोधनाचा भक्कम पुरावा
गेल्या काही दशकांमध्ये, जगभरातील संशोधकांनी आशावाद आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीच्या आजारांमधील (Cardiovascular Diseases) संबंधाचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासांमधून सातत्याने एकच निष्कर्ष समोर आला आहे: जे लोक अधिक आशावादी असतात, त्यांच्यात हृदयविकाराचा झटका, पक्षाघात (stroke) आणि इतर हृदयरोगांचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी असतो.
एका प्रसिद्ध हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थच्या संशोधकांनी केलेल्या मेटा-ॲनालिसिसमध्ये (meta-analysis), म्हणजेच अनेक मोठ्या अभ्यासांच्या एकत्रित विश्लेषणात, असे आढळून आले की आशावादी व्यक्तींमध्ये हृदयविकाराचा धोका निराशावादी व्यक्तींपेक्षा तब्बल ३५% कमी होता. ‘जामा नेटवर्क ओपन’ या प्रतिष्ठित वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या आणखी एका मोठ्या अभ्यासानुसार, आशावादी लोकांमध्ये हृदयविकाराने मृत्यू होण्याचा धोका तर कमी असतोच, पण एकंदरीतच त्यांचे आयुष्यमान जास्त असल्याचे दिसून आले. या अभ्यासांमध्ये हजारो स्त्री-पुरुषांचा अनेक वर्षे पाठपुरावा करण्यात आला होता, ज्यामुळे या निष्कर्षांना अधिक विश्वासार्हता प्राप्त होते.
या संशोधनांमध्ये सहभागी लोकांच्या आशावादाची पातळी मोजण्यासाठी प्रमाणित मानसशास्त्रीय प्रश्नावलींचा (standardized psychological questionnaires) वापर केला गेला. त्यानंतर त्यांच्या हृदयाच्या आरोग्याचे मूल्यांकन रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉलची पातळी, बॉडी मास इंडेक्स (BMI) आणि जीवनशैलीच्या सवयी यांसारख्या विविध मापदंडांवर केले गेले. या सर्व अभ्यासांमधून एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे की, आशावाद हा केवळ ‘चांगले वाटण्यापुरता’ मर्यादित नाही, तर तो हृदयासाठी एक संरक्षक कवच म्हणून काम करू शकतो.
आशावाद हृदयाचे रक्षण कसे करतो? संभाव्य यंत्रणा
आशावादामुळे हृदयरोगाचा धोका नेमका कसा कमी होतो, यामागे अनेक संभाव्य जैविक, वर्तणुकीशी संबंधित आणि मानसिक कारणे आहेत. संशोधक यामागील यंत्रणा (mechanisms) खालीलप्रमाणे स्पष्ट करतात:
१. निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब: आशावादी व्यक्ती आपल्या आरोग्याची अधिक काळजी घेतात. ते निरोगी आहार घेणे, नियमित व्यायाम करणे, पुरेशी झोप घेणे आणि धूम्रपान किंवा अतिमद्यपान यांसारख्या घातक सवयींपासून दूर राहणे पसंत करतात. त्यांचा भविष्याकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन त्यांना आरोग्यदायी सवयी लावण्यासाठी आणि त्या टिकवून ठेवण्यासाठी प्रवृत्त करतो. उदाहरणार्थ, ‘व्यायामाने माझे आरोग्य सुधारेल’ हा विश्वास त्यांना नियमित व्यायाम करण्यास प्रोत्साहन देतो.
२. तणावाचे प्रभावी व्यवस्थापन: तणाव हा हृदयरोगाचा एक प्रमुख जोखीम घटक आहे. दीर्घकाळच्या तणावामुळे शरीरात कॉर्टिसोल (cortisol) सारख्या स्ट्रेस हार्मोन्सची पातळी वाढते, ज्यामुळे रक्तदाब वाढतो आणि धमन्यांमध्ये दाह (inflammation) निर्माण होतो. आशावादी लोक तणावपूर्ण परिस्थितीला अधिक प्रभावीपणे सामोरे जातात. ते समस्यांना आव्हान म्हणून पाहतात आणि त्यातून मार्ग काढण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्न करतात. त्यांच्याकडे उत्तम ‘कोपिंग स्किल्स’ (coping skills) म्हणजेच तणावाचा सामना करण्याची कौशल्ये असतात. यामुळे तणावाचे त्यांच्या शरीरावर होणारे नकारात्मक परिणाम कमी होतात.
३. शारीरिक आणि जैविक प्रभाव: आशावादाचा थेट आपल्या शरीरशास्त्रावर (physiology) सकारात्मक परिणाम होतो. अनेक अभ्यासांमध्ये असे दिसून आले आहे की आशावादी लोकांमध्ये दाह (inflammation) दर्शवणारे बायोमार्कर्स, जसे की सी-रिॲक्टिव्ह प्रोटीन (C-reactive protein), कमी प्रमाणात असतात. धमन्यांमध्ये होणारा दाह हा हृदयरोगाच्या प्रक्रियेतील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. याव्यतिरिक्त, आशावादी लोकांची रोगप्रतिकारशक्ती अधिक चांगली असते आणि त्यांच्या रक्तातील अँटीऑक्सिडंट्सची पातळीही जास्त असू शकते, जे शरीराला फ्री रॅडिकल्सच्या नुकसानीपासून वाचवतात. त्यांचा रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉलची पातळी नियंत्रणात राहण्याची शक्यताही अधिक असते.
४. सामाजिक आधार: आशावादी व्यक्तींचे सामाजिक संबंध अधिक दृढ आणि सकारात्मक असतात. ते इतरांशी सहज जोडले जातात आणि त्यांना मित्र-परिवाराकडून चांगला भावनिक आधार मिळतो. मजबूत सामाजिक संबंध हे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरतात आणि ते तणाव कमी करण्यास व एकटेपणाची भावना दूर करण्यास मदत करतात, जे दोन्ही हृदयरोगाचे जोखीम घटक आहेत.
भारतीय आणि मराठी भाषिकांसाठी প্রাসঙ্গিকता
जरी या विषयावरील बहुतेक संशोधन पाश्चात्य देशांमध्ये झाले असले तरी, त्याचे निष्कर्ष भारतीय, विशेषतः मराठी भाषिक लोकसंख्येसाठीही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात, नोकरी-व्यवसायातील स्पर्धा, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि आर्थिक चिंता यांमुळे तणाव आणि चिंता यांचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. अशा परिस्थितीत, आशावादी दृष्टिकोन ठेवणे हे एक प्रभावी मानसिक साधन ठरू शकते.
भारतीय संस्कृतीत ‘मन करा रे प्रसन्न, सर्व सिद्धीचे कारण’ यांसारख्या उक्तींमधून मनाच्या शक्तीला नेहमीच महत्त्व दिले गेले आहे. सकारात्मक विचारसरणी आणि भविष्याबद्दलची आशा बाळगणे, हे केवळ मानसिक शांततेसाठीच नव्हे, तर आपल्या हृदयाच्या आरोग्यासाठीही आवश्यक आहे, हे आता वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे.
आशावाद कसा जोपासावा? काही व्यावहारिक सूचना
आशावाद हा काही प्रमाणात जन्मजात असला तरी, तो एक कौशल्य आहे जे प्रयत्नपूर्वक शिकता आणि वाढवता येते. यासाठी काही सोपे मार्ग आहेत:
- कृतज्ञतेचा सराव (Gratitude Practice): दररोज अशा तीन गोष्टींची नोंद करा ज्याबद्दल तुम्ही कृतज्ञ आहात. यामुळे तुमचे लक्ष जीवनातील सकारात्मक बाबींवर केंद्रित होण्यास मदत होते.
- सकारात्मक भविष्याची कल्पना करणे (Visualize a Positive Future): तुमच्या ‘सर्वोत्तम संभाव्य स्वतःची’ (Best Possible Self) कल्पना करा. भविष्यात तुम्ही स्वतःला कुठे पाहता, तुमची ध्येये काय आहेत आणि ती साध्य झाल्यावर तुम्हाला कसा आनंद होईल, याचा विचार करा.
- नकारात्मक विचारांना आव्हान द्या: जेव्हा मनात नकारात्मक विचार येतात, तेव्हा ते ओळखून त्यांना सकारात्मक आणि वास्तववादी विचारांनी बदलण्याचा प्रयत्न करा.
- छोट्या यशांचा आनंद साजरा करा: लहानसहान यशांकडे दुर्लक्ष न करता त्यांचा आनंद साजरा करा. यामुळे आत्मविश्वास वाढतो.
- सकारात्मक लोकांच्या संगतीत राहा: ज्या लोकांचा दृष्टिकोन सकारात्मक आणि उत्साहवर्धक आहे, त्यांच्यासोबत वेळ घालवा.
मानसशास्त्रीय संशोधनांनी हे स्पष्टपणे दाखवून दिले आहे की, आशावाद आणि हृदयाचे आरोग्य यांचा जवळचा आणि सकारात्मक संबंध आहे. आशावादी दृष्टिकोन केवळ आपल्याला मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवत नाही, तर तो निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करण्यास, तणावाचे उत्तम व्यवस्थापन करण्यास आणि शरीरावर थेट सकारात्मक जैविक परिणाम घडवून आणण्यास मदत करतो. यामुळे हृदयविकाराचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो. म्हणून, आपल्या हृदयाच्या आरोग्यासाठी केवळ योग्य आहार आणि व्यायामावर लक्ष केंद्रित न करता, आपल्या विचारसरणीला सकारात्मक आणि आशावादी बनवणे ही एक दीर्घकालीन आणि अत्यंत प्रभावी गुंतवणूक आहे. कारण निरोगी हृदयाचा मार्ग निरोगी मनातून जातो.
धन्यवाद!