मानवी मन हे एक विलक्षण यंत्र आहे. यातूनच आपल्या भावना, विचार, निर्णय आणि नाती जन्म घेतात. माणूस आनंद, प्रेम, करुणा, सहानुभूती या सकारात्मक भावनांचा अनुभव घेतो, तसाच तो राग, मत्सर, द्वेष, असूया यांसारख्या नकारात्मक भावनांचाही अनुभव घेतो. यापैकी द्वेष (Hatred) ही भावना विशेषतः घातक मानली जाते. कारण ती दीर्घकाळ मनात राहिली तर ती केवळ आपल्या मानसिक आरोग्यावरच नाही, तर शारीरिक आरोग्यावरही दुष्परिणाम करते.
आज मानसशास्त्रीय संशोधन आणि वैद्यकीय विज्ञानाने हे स्पष्ट केले आहे की मनातला द्वेष, राग किंवा वैरभाव हा आपल्या मेंदूच्या कार्यप्रणालीवर, हार्मोन्सच्या संतुलनावर आणि शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर थेट परिणाम करतो. त्यामुळे द्वेष हा ज्याच्या विरोधात केला जातो, त्यापेक्षा अधिक ज्याच्या मनात आहे, त्यालाच जाळत राहतो.
द्वेष म्हणजे काय?
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने द्वेष ही एक तीव्र नकारात्मक भावना आहे जी एखाद्या व्यक्ती, गट किंवा घटनेविषयी तिरस्कार, वैरभाव किंवा सूडबुद्धी निर्माण करते. द्वेष ही भावना केवळ क्षणिक नसून, ती दीर्घकाळ टिकणारी असते. राग हा तात्पुरता असतो, पण द्वेष दीर्घकाळ मनाच्या कोपऱ्यात रेंगाळत राहतो.
डॉ. सिग्मंड फ्रॉईड यांच्या मते, “मनात साठवलेला नकारात्मक भाव हा बाहेर पडला नाही तर तो आपल्याच मानसिक उर्जेला खाऊन टाकतो.”
द्वेषाचा मानसशास्त्रीय परिणाम
- नकारात्मक विचारांची साखळी
द्वेषामुळे व्यक्ती सतत त्याच व्यक्तीविषयी किंवा प्रसंगाविषयी विचार करत राहते. मेंदूमध्ये “Rumination” नावाची प्रक्रिया होते, ज्यामुळे नकारात्मक विचारांचा चक्रव्यूह तयार होतो. - ताण आणि चिंता वाढणे
संशोधन सांगते की, द्वेष मनात बाळगणाऱ्या लोकांमध्ये कॉर्टिसोल (Cortisol) हा ताण वाढवणारा हार्मोन जास्त प्रमाणात स्रवतो. त्यामुळे ताणतणाव, निद्रानाश, चिडचिडेपणा वाढतो. - स्वभाव कठोर होणे
सतत द्वेष मनात ठेवल्याने व्यक्तीची सहानुभूती आणि समजूतदारपणा कमी होतो. परिणामी, तो/ती नातेसंबंधात दूर राहू लागते. - सूडबुद्धीचा पिंजरा
द्वेष मनात ठेवणाऱ्या व्यक्तीला सूड घ्यायची भावना सतावत राहते. त्यामुळे ती व्यक्ती भविष्यातील सकारात्मक संधींकडे दुर्लक्ष करते आणि फक्त भूतकाळातील दुखण्यात अडकून राहते.
शारीरिक आरोग्यावर परिणाम
मानसशास्त्र आणि न्युरोसायन्स यांचे अनेक अभ्यास दर्शवतात की द्वेष केवळ मानसिकच नाही तर शारीरिक आरोग्यालाही हानी पोहोचवतो.
- हृदयविकाराचा धोका – राग आणि द्वेषामुळे रक्तदाब वाढतो, ज्यामुळे हृदयविकाराचा धोका वाढतो.
- प्रतिरोधक शक्ती कमी होते – दीर्घकाळ नकारात्मक भावना मनात ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये रोगप्रतिकारक शक्ती कमी असल्याचे आढळले आहे.
- पचनाचे त्रास – मनातील राग व द्वेषामुळे ऍसिडिटी, गॅस्ट्रिक प्रॉब्लेम्स, अल्सर यांसारखे त्रास उद्भवतात.
- झोपेचे विकार – द्वेषामुळे सततचे विचार शांत झोपेवर परिणाम करतात.
नातेसंबंधावर परिणाम
द्वेष मनात बाळगणाऱ्या व्यक्तीला इतरांशी नातं टिकवणं कठीण जातं. मानसशास्त्र सांगते की, “ज्याच्या मनात द्वेष आहे तो व्यक्ती इतरांच्या दोषांकडे अधिक लक्ष देतो आणि त्यांच्या चांगुलपणाकडे दुर्लक्ष करतो.”
- पती-पत्नीचे नाते द्वेषामुळे फाटू शकते.
- मित्रमंडळींपासून अंतर निर्माण होते.
- कार्यक्षेत्रातही द्वेषामुळे टीमवर्क बिघडतो.
संशोधनावर आधारित उदाहरण
हार्वर्ड विद्यापीठाने केलेल्या एका संशोधनात असे आढळले की, द्वेष व राग सतत मनात ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये मृत्यूचा धोका २५% जास्त असतो. तसेच अशा लोकांना नैराश्य, चिंता विकार आणि एकाकीपणाची समस्या जास्त प्रमाणात भेडसावते.
कथा (मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून)
सुरेश नावाचा एक तरुण आपल्या नोकरीत खूप मेहनती होता. पण त्याचा सहकारी नेहमी त्याचे क्रेडिट घेत असे. त्यामुळे सुरेशच्या मनात त्याच्याविषयी प्रचंड राग आणि द्वेष साचला.
सुरेशचे लक्ष हळूहळू कामापेक्षा त्या सहकाऱ्याच्या चुका शोधण्यात जास्त राहू लागले. त्याला निद्रानाश झाला, डोक्याला सतत दुखू लागले. घरच्यांशीही त्याचे वाद व्हायला लागले.
एकदा ऑफिसमधील काउंसलरशी बोलताना त्याने आपली समस्या सांगितली. काउंसलरने त्याला समजावलं – “तू ज्या व्यक्तीवर द्वेष करतोस, तो कदाचित सुखी आहे. पण तू मात्र त्याच्या आठवणीत स्वतःचं जीवन जाळून टाकतो आहेस.”
हळूहळू सुरेशने फॉर्गिव्हनेस थेरपी (Forgiveness Therapy) स्वीकारली आणि स्वतःला मोकळं करायला सुरुवात केली. काही महिन्यांत त्याचा ताण कमी झाला आणि नातेसंबंध सुधारले.
द्वेष कमी करण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय
- स्वतःशी संवाद साधा – “हा द्वेष मला काय देतो आहे?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
- माफ करण्याची वृत्ती – Forgiveness ही केवळ दुसऱ्याला नाही तर स्वतःला दिलेली भेट आहे.
- माइंडफुलनेस व ध्यान – सतत वर्तमानात राहण्याचा सराव केला की भूतकाळातील दुखं कमी होतात.
- सकारात्मक विचारसरणी – ज्या व्यक्तीविषयी द्वेष आहे, त्याच्यातील चांगल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करा.
- काउंसलिंग आणि थेरपी – मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा काउंसलरकडून मदत घेणे हा सर्वोत्तम उपाय असतो.
मानसशास्त्र सांगते की द्वेष म्हणजे एक जळणारी आग आहे, जी इतरांना नाही तर प्रथम स्वतःलाच जाळते. तोपर्यंत मनात शांती येत नाही, जोपर्यंत आपण त्या द्वेषाला सोडून देत नाही.
आरोग्यपूर्ण, आनंदी आणि संतुलित जीवन जगायचं असेल, तर द्वेषाऐवजी क्षमा, करुणा आणि प्रेम या भावनांचा स्वीकार करणे गरजेचे आहे. कारण द्वेष मनात ठेवणं म्हणजे स्वतःचं आयुष्य हळूहळू नष्ट करणं.
धन्यवाद!