आपलं आयुष्य कसं असावं, ते सुखी असावं का दु:खी, याचं उत्तर बाहेरच्या परिस्थितीत फारसं दडलेलं नसतं. ते आपल्या आतल्या विचारांमध्ये, भावनांमध्ये आणि मानसिक दृष्टिकोनात असतं. मानसशास्त्र सांगतं की माणूस ज्या प्रकारे स्वतःशी संवाद साधतो, ज्या प्रकारे तो जगाकडे पाहतो, तसंच त्याचं वास्तव आयुष्य घडतं. त्यामुळेच म्हणतात – “आयुष्य बाहेरून नाही, आतून घडतं.”
१. बाह्य परिस्थिती आणि अंतर्गत दृष्टीकोन
अनेकदा लोक म्हणतात की, “माझ्या नोकरीत समाधान नाही, म्हणून मी दु:खी आहे” किंवा “लोक माझ्या अपेक्षेप्रमाणे वागत नाहीत, म्हणून मला आयुष्य बिघडलंय असं वाटतं.” पण मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, आपली दु:खं ही परिस्थितीपेक्षा आपल्या आंतरिक प्रतिक्रिया आणि विचारांमुळे जास्त निर्माण होतात.
- Aaron Beck यांनी सांगितलं आहे की, आपले नकारात्मक विचारच मानसिक खिन्नतेचं मूळ कारण असतात.
- बाह्य परिस्थिती समान असली तरी दोन माणसं वेगवेगळी प्रतिक्रिया देतात, कारण त्यांचा आतला दृष्टिकोन वेगळा असतो.
२. मनाची भूमिका आयुष्य घडवण्यात
Positive Psychology मधल्या संशोधनानुसार, जीवनातील समाधान आणि आनंद ५०% आपल्या जनुकांवर, १०% बाह्य परिस्थितीवर आणि तब्बल ४०% आपल्या विचार, वृत्ती आणि सवयींवर अवलंबून असतो. म्हणजेच आयुष्याचा मोठा भाग आपल्या आतल्या मानसिकतेवर अवलंबून आहे.
- ज्या व्यक्ती कृतज्ञता व्यक्त करतात, ध्यान करतात किंवा स्वतःला सकारात्मक शब्द देतात, त्या लोकांचा तणाव कमी असतो.
- स्वतःशी सतत “मी कमी पडलोय, मी अपयशी आहे” असे बोलणारे लोक अधिक नैराश्यग्रस्त होतात.
३. भावनांची निर्मिती आतून होते
मानसशास्त्र सांगतं की आपले विचार → भावना → कृती → परिणाम या चक्रातून आपलं आयुष्य घडतं.
- एखाद्या प्रसंगाकडे आपण नकारात्मक दृष्टीकोनातून पाहिलं, तर राग, मत्सर किंवा दु:ख निर्माण होतं.
- त्याच प्रसंगाकडे सकारात्मक दृष्टीकोनातून पाहिलं, तर शिकण्याची संधी किंवा अनुभव वाटू लागतो.
उदा. नोकरी गमावलेला व्यक्ती एकतर “संपलं आयुष्य” असं मानून नैराश्यात जाईल, किंवा “ही नवी सुरुवात आहे” असं म्हणत नवीन मार्ग शोधेल.
४. आतून जगणं म्हणजे आत्मजाणीव
आयुष्य आतून घडवण्यासाठी Self-awareness (आत्मजाणीव) ही महत्त्वाची गोष्ट आहे.
- Daniel Goleman यांनी सांगितलं आहे की, आत्मजाणीव असणारे लोक आपल्या भावना समजून घेतात आणि त्यांचं योग्य नियमन करतात.
- आत्मजाणीव असलेली माणसं “माझ्या आनंदाचं मूळ बाहेर नाही, तर माझ्या मनात आहे” हे लवकर ओळखतात.
५. मन आणि आरोग्य यांचा संबंध
संशोधनातून सिद्ध झालं आहे की, आपल्या मानसिक अवस्थेचा थेट परिणाम शारीरिक आरोग्यावर होतो.
- जास्त तणाव घेतल्याने हृदयविकार, मधुमेह, पचनाचे त्रास होतात.
- उलट, सकारात्मक दृष्टीकोन आणि अंतर्मुख शांती यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
यावरून हेच दिसतं की आपलं शरीर आणि आयुष्य घडवण्यामागे बाहेरचे घटक नाहीत, तर आपल्या मनाचा मोठा वाटा आहे.
६. बाह्य यश आणि अंतर्गत समाधान
आपण बघतो की बरेच श्रीमंत, यशस्वी लोक सुद्धा नैराश्यात जातात. कारण बाह्य यशानेच समाधान मिळतं असं नाही.
- मानसशास्त्रज्ञ Viktor Frankl यांनी सांगितलं की, जीवनाचा अर्थ शोधणं हेच माणसाचं खरं समाधान आहे.
- जर मन रिकामं, अपूर्ण आणि नकारात्मक विचारांनी व्यापलेलं असेल, तर कितीही पैसा, प्रसिद्धी, यश मिळालं तरी आतून शांतता मिळत नाही.
७. आतून आयुष्य घडवण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय
(अ) सकारात्मक स्वतःशी संवाद
स्वतःशी सतत सकारात्मक वाक्य बोलण्याचा सराव करा. उदा. “मी सक्षम आहे”, “मी नक्की करू शकतो.” हे affirmations आपली आत्मप्रतिमा उंचावतात.
(ब) कृतज्ञता (Gratitude)
संशोधनानुसार, दिवसातून तीन गोष्टी लिहिणं ज्याबद्दल आपण कृतज्ञ आहोत, हे मानसिक समाधान वाढवतं.
(क) ध्यान आणि माइंडफुलनेस
Mindfulness Meditation मुळे विचारांवर नियंत्रण येतं. आपण वर्तमान क्षणात जगायला शिकतो.
(ड) भावनांचं स्वीकारणं
नकारात्मक भावना दाबण्यापेक्षा त्यांना स्वीकारा. “मी रागावलेलो आहे, पण हा राग मला का येतोय?” असा विचार केल्याने भावना शांत होतात.
(इ) अंतर्गत मूल्यांनुसार जगणं
इतरांच्या अपेक्षेनुसार नव्हे तर स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगणं म्हणजे खरं आतून आयुष्य घडवणं.
८. केस स्टडी (उदाहरण)
सोनाली (३५ वर्षे) ही एक आयटी कंपनीत नोकरी करणारी महिला. बाहेरून सर्व काही छान – चांगली नोकरी, सुखी कुटुंब, आर्थिक स्थिरता. तरीही ती सतत तणावग्रस्त, दु:खी आणि थकलेली वाटायची.
थेरपीदरम्यान तिला समजलं की, ती सतत स्वतःची इतरांशी तुलना करत होती. “माझी सहकारी माझ्यापेक्षा जास्त कमावते”, “माझं आयुष्य इतकं छान का नाही?” अशा विचारांनी तिचं मन व्यापलेलं होतं.
थेरपिस्टने तिला mindfulness शिकवलं, कृतज्ञता लिहायला सांगितली. काही महिन्यांत तिला जाणवलं की तिचं समाधान बाहेरच्या गोष्टींमध्ये नसून तिच्या आतल्या दृष्टिकोनात आहे. आज ती जास्त शांत आणि आनंदी आहे.
मानसशास्त्र सांगतं की, आयुष्याचं मूळ आपल्या आतल्या मानसिकतेत आहे. बाह्य परिस्थिती नेहमी आपल्या हातात नसतात, पण आपण त्यांना कसं पाहतो हे नक्की आपल्या हातात असतं.
- बाहेरच्या यशापेक्षा आतल्या समाधानाला महत्त्व द्या.
- नकारात्मक विचारांपेक्षा सकारात्मक स्वतःशी संवाद साधा.
- आत्मजाणीव, ध्यान आणि कृतज्ञता यांचा सराव करा.
जेव्हा आपण हे स्वीकारतो की “आयुष्य बाहेरून नाही, आतून घडतं”, तेव्हा आपण खरंच स्वतंत्र होतो. कारण बाहेरची दुनिया बदलणं कठीण असतं, पण आपला आतला दृष्टिकोन बदलणं शक्य असतं. आणि त्या बदलातूनच आनंदी, समाधानकारक आणि संतुलित आयुष्य घडतं.
धन्यवाद!