आपल्या जीवनात तणाव आणि चिंता (Anxiety) या नैसर्गिक भावना आहेत. परीक्षा, नोकरी, नातेसंबंध किंवा आर्थिक प्रश्न – अशा विविध प्रसंगांत चिंता होणे अगदी स्वाभाविक आहे. पण जेव्हा ही चिंता अत्यधिक प्रमाणात वाढते, तेव्हा ती केवळ मनावरच नाही तर शरीरावरही परिणाम करू लागते. मानसशास्त्रात याला Anxiety Disorder असे म्हटले जाते. ही समस्या आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धात्मक जीवनशैलीत प्रचंड वाढलेली आहे.
मानसिक समस्या: अत्यधिक चिंता म्हणजे काय?
सामान्य चिंता: भविष्यात काय होईल याबद्दल काळजी करणे.
अत्यधिक चिंता: साध्या गोष्टींबद्दलही अति विचार करणे, सतत नकारात्मक कल्पना करणे, कोणताही निर्णय घेताना अनिश्चितता जाणवणे.
मानसशास्त्र सांगते की जेव्हा मेंदूत amygdala (भावनांचे नियमन करणारा भाग) आणि prefrontal cortex यामध्ये असमतोल होतो, तेव्हा धोका नसतानाही मेंदू ‘धोका आहे’ असे समजतो. त्यामुळे व्यक्ती सतत भीतीत व अस्वस्थतेत राहते.
शारीरिक व मानसिक लक्षणे
सतत अस्वस्थ वाटणे.
छातीत धडधड, घाम येणे.
एकाग्रता न होणे.
सतत नकारात्मक विचार.
झोप न लागणे.
पोटाचे विकार, डोकेदुखी.
केस स्टडी: “अमृता”ची कथा
अमृता (३२ वर्षांची, आयटी क्षेत्रात काम करणारी) काही महिन्यांपासून झोपेच्या त्रासाने त्रस्त होती.
ऑफिसमध्ये चांगले काम करूनही तिला नेहमी वाटायचे की “मी कमी पडतेय.”
नोकरी गेली तर? सहकर्मी मला कमी लेखतील तर? असा विचार सतत तिच्या मनात फिरत राहायचा.
झोप न लागल्यामुळे थकवा, चिडचिड आणि डोकेदुखी वाढली.
शेवटी ती मानसशास्त्रज्ञाकडे गेली.
थेरपीदरम्यान काय आढळले?
अमृताचा परफेक्शनिझम स्वभाव – “सर्व काही परिपूर्ण असलं पाहिजे” हा विचार.
लहानपणी पालकांनी जास्त अपेक्षा ठेवणे.
अपयशाला अपमानासारखे समजण्याची मानसिकता.
थेरपिस्टने दिलेली मदत
१. Cognitive Behavioral Therapy (CBT):
चुकीचे विचार ओळखून ते योग्य विचारांमध्ये बदलणे.
“जर मी चूक केली, तर जग संपणार नाही.” हे अमृताला समजावले.
२. Relaxation Techniques:
श्वासोच्छ्वास व्यायाम (Breathing exercises).
Mindfulness Meditation.
३. व्यवहारातील बदल:
दिवसातून तासभर मोबाईल/लॅपटॉप बंद ठेवणे.
झोपेपूर्वी वाचन किंवा शांत संगीत ऐकणे.
परिणाम:
३-४ महिन्यांत अमृताची झोप सुधारली, आत्मविश्वास वाढला आणि तिने चिंता नियंत्रित करायला शिकले.
मानसशास्त्रीय मार्गदर्शन
१. आपले विचार निरीक्षण करा
“काय झालं तर?” या विचारांचा पगडा जास्त असेल, तर त्याला आव्हान द्या.
“खरंच सर्वात वाईट घडलं तर त्याचा परिणाम किती काळ राहील?” असे प्रश्न स्वतःला विचारा.
२. ध्यान व श्वसनाचा सराव करा
दररोज १०-१५ मिनिटे श्वसन व्यायाम केल्याने मेंदू शांत होतो.
३. जीवनशैलीत बदल करा
कॅफिन आणि अल्कोहोल कमी करा.
नियमित व्यायाम करा.
४. सीमा (Boundaries) आखा
सतत उपलब्ध राहणे, सर्वांच्या अपेक्षा पूर्ण करणे हे शक्य नसते.
“नाही” म्हणायला शिका.
५. सामाजिक आधार (Social Support)
मित्रपरिवार, कुटुंबाशी संवाद ठेवा.
एकटे राहिल्याने चिंता वाढते.
६. व्यावसायिक मदत घ्या
जर चिंता नियंत्रणाबाहेर गेली असेल, तर मानसोपचार तज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
अत्यधिक चिंता ही आजच्या युगातील सर्वात मोठ्या मानसिक समस्यांपैकी एक आहे. परंतु ही समस्या ओळखून योग्य वेळी उपाययोजना केल्या, तर ती पूर्णपणे नियंत्रित करता येते. अमृताच्या उदाहरणातून दिसते की थेरपी, जीवनशैलीतील बदल आणि सकारात्मक विचार या तिघांच्या मदतीने चिंता कमी करता येते.
मानसशास्त्र सांगते की आपण जे विचार करतो, तेच आपल्या भावनांना आकार देतात. म्हणून चुकीचे विचार बदलणे म्हणजे चिंता कमी करण्याचे सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे.
धन्यवाद!