आजच्या आधुनिक जगात आपण शारीरिक आरोग्याबद्दल खूप जागरूक झालो आहोत. योग्य आहार, व्यायाम, डाएट, तपासण्या या गोष्टींवर लोक खर्च करतात. पण मानसिक आरोग्याकडे तितकं लक्ष दिलं जात नाही. मन निरोगी असेल तरच शरीर तंदुरुस्त राहू शकतं, हे समजून घेणं आजच्या काळात फार महत्त्वाचं आहे.
मानसिक आरोग्य म्हणजे नेमकं काय?
मानसिक आरोग्य म्हणजे फक्त मानसिक आजार नसणे एवढ्यावर थांबत नाही. तर आपल्या भावना, विचार, वागणूक, निर्णय घेण्याची क्षमता, नातेसंबंध सांभाळण्याची ताकद आणि आयुष्यातील अडचणींवर मात करण्याची जिद्द – या सर्वांचा समतोल साधलेली स्थिती म्हणजे मानसिक आरोग्य.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) व्याख्येनुसार, मानसिक आरोग्य म्हणजे “एखादी व्यक्ती आपली क्षमता ओळखून वापरते, आयुष्यातील सामान्य तणावांना तोंड देऊ शकते, उत्पादकतेने काम करू शकते आणि समाजासाठी योगदान देऊ शकते.”
मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष का होते?
- समाजातील कलंक – मानसिक समस्या असणे म्हणजे “कमजोरी” किंवा “वेडेपणा” अशी चुकीची समजूत समाजात आहे.
- अज्ञान – लोकांना मानसिक आरोग्याबद्दल मूलभूत माहितीच नसते.
- प्राथमिकता न देणे – शरीर दुखले की डॉक्टरकडे जातो, पण मन दुखलं की ते “सहन” करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
- भावना लपविण्याची सवय – “लोक काय म्हणतील?” या भीतीमुळे आपल्याला त्रास होत असूनही कोणी सांगत नाही.
मानसिक आरोग्य बिघडल्याची लक्षणे
- सतत चिंताग्रस्त राहणे
- कारण नसताना रडू येणे किंवा चिडचिड करणे
- झोप न लागणे किंवा खूप झोप येणे
- भूक मंदावणे किंवा जास्त खाणे
- आत्मविश्वास कमी होणे
- सामाजिक संपर्क टाळणे
- नकारात्मक विचार सतत मनात येणे
जर अशी लक्षणं दीर्घकाळ टिकली तर ते मानसिक समस्येचे सूचक ठरू शकतात.
मानसिक समस्या शरीरावर कशा परिणाम करतात?
मानसिक आरोग्य आणि शारीरिक आरोग्य एकमेकांशी घट्ट जोडलेले आहेत. तणाव, चिंता, नैराश्य यामुळे –
- रक्तदाब वाढतो
- हृदयरोगाचा धोका वाढतो
- पचनसंस्थेचे आजार उद्भवतात
- रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते
- हार्मोन्समध्ये असंतुलन येते
म्हणजेच मन निरोगी असेल तरच शरीर निरोगी राहू शकते.
मानसिक आरोग्य चांगलं ठेवण्यासाठी उपाय
१. स्वतःशी संवाद साधा
दररोज काही वेळ स्वतःला द्या. आपल्या भावना, विचार ओळखा. “मी नेमकं काय अनुभवतोय?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
२. नातेसंबंध जपा
विश्वासू व्यक्तीशी बोलल्याने मन हलकं होतं. एकटेपणापेक्षा संवाद साधणे फायदेशीर ठरते.
३. शारीरिक हालचाल वाढवा
नियमित व्यायाम, योग, चालणे यामुळे एंडॉर्फिन नावाचे “हॅपी हार्मोन्स” स्रवतात आणि मन आनंदी होतं.
४. योग्य झोप घ्या
७-८ तासांची शांत झोप मानसिक संतुलनासाठी गरजेची आहे. झोपेचा अभाव नैराश्य वाढवतो.
५. स्क्रीन टाइम कमी करा
मोबाईल, सोशल मीडिया, टीव्हीवर घालवलेला जास्त वेळ मानसिक थकवा निर्माण करतो. तो मर्यादित करा.
६. तणाव व्यवस्थापन तंत्र वापरा
ध्यान, श्वासोच्छ्वासाचे व्यायाम, प्राणायाम यामुळे मन शांत राहते.
७. कृतज्ञता व्यक्त करा
दररोज किमान तीन गोष्टींसाठी “धन्यवाद” लिहा. यामुळे सकारात्मक दृष्टिकोन वाढतो.
८. व्यावसायिक मदत घ्या
मानसिक समस्या गंभीर झाल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ, समुपदेशक यांची मदत घ्यायला कधीही संकोच करू नका.
मानसिक आरोग्य आणि नाती
मन निरोगी असेल तर नात्यांमध्ये समजूतदारपणा येतो. चिडचिड, संशय, अविश्वास, ईर्षा यामुळे नाती बिघडतात. पण शांत मन, आत्मविश्वास, सहनशीलता नातेसंबंध टिकवतात.
मानसिक आरोग्य आणि काम
कामात प्रगती करण्यासाठी एकाग्रता, निर्णयक्षमता, सर्जनशीलता आवश्यक असते. मानसिक तणावामुळे या सर्व गोष्टींवर परिणाम होतो. म्हणूनच कंपन्या आता “वर्कप्लेस मेंटल हेल्थ प्रोग्रॅम्स” राबवू लागल्या आहेत.
मानसिक आरोग्य आणि मुलं
आजकाल मुलांमध्ये तणाव, चिंता, नैराश्य वाढलेलं दिसतं. स्पर्धा, पालकांची अपेक्षा, सोशल मीडिया याचा मुलांच्या मनावर मोठा परिणाम होतो. पालकांनी त्यांचं ऐकून घेणं, प्रोत्साहन देणं आणि भावनिक आधार देणं गरजेचं आहे.
मानसिक आरोग्याकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टीकोन
समाजाने मानसिक आरोग्याबद्दलचा कलंक दूर केला पाहिजे. मानसिक समस्या म्हणजे शारीरिक आजारासारखीच एक अवस्था आहे, हे मान्य केलं पाहिजे. शाळा, महाविद्यालयं, कार्यस्थळं, कुटुंब – सर्वांनी मानसिक आरोग्याचं महत्त्व समजून घेतलं पाहिजे.
मानसिक आरोग्य ही प्रत्येकाच्या आयुष्याची पायाभूत गरज आहे. शरीरासाठी जशी तपासणी व औषधं घेतो, तशीच मानसिक आरोग्याचीही काळजी घेतली पाहिजे. मनाची शक्तीच आपल्याला जीवन जगायला, अडचणींवर मात करायला आणि नातेसंबंध टिकवायला मदत करते.
“मन निरोगी तर जीवन सुखी” – हे तत्त्व लक्षात ठेवून आपण सर्वांनी मानसिक आरोग्याला प्राथमिकता द्यायला हवी.
धन्यवाद!