मानवी नातेसंबंध हे विश्वास, समजूतदारपणा आणि परस्पर आदर या तीन स्तंभांवर उभे असतात. मात्र मानसशास्त्र आपल्याला दाखवते की एखाद्या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्वातील असुरक्षितता किंवा स्वतःवरील विश्वासाचा अभाव हे नात्यांमध्ये मोठा तणाव निर्माण करू शकतात. विशेषत: ज्याला स्वतःच्या क्षमतांवर आणि अस्तित्वावर ठाम विश्वास नसतो, तो वारंवार इतरांवर अवलंबून राहतो आणि त्यांना घट्ट धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. हा घट्ट धरून ठेवण्याचा स्वभाव केवळ प्रेम नसून मानसिक असुरक्षिततेचं दर्शन असतं.
१) स्वतःवरील विश्वास म्हणजे काय?
मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून स्वतःवरील विश्वास (Self-confidence) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला आपल्या निर्णयांवर, कौशल्यांवर आणि अस्तित्वावर असलेली खात्री. हा आत्मविश्वास व्यक्तीला संकटातून बाहेर काढतो, योग्य निर्णय घ्यायला मदत करतो आणि नात्यांमध्ये संतुलन ठेवतो. पण जेव्हा आत्मविश्वास कमी होतो, तेव्हा व्यक्तीला सतत भीती वाटते की कोणी तरी त्याला सोडून जाईल.
२) आत्मविश्वासाचा अभाव आणि आसक्ती
संशोधनानुसार (American Psychological Association, 2020), ज्यांना स्वतःवर विश्वास नसतो ते लोक भावनिक अवलंबित्व (Emotional Dependency) जास्त दाखवतात. भावनिक अवलंबित्व म्हणजे सतत इतरांच्या उपस्थिती, कौतुक, आधार आणि मान्यतेवर जगणं. अशा व्यक्तीला वाटतं की तो एकटा काहीच करू शकत नाही. त्यामुळे तो समोरच्याला घट्ट पकडून ठेवतो—कधी शब्दांनी, कधी कृतींनी, तर कधी भावनिक ब्लॅकमेलद्वारे.
३) भीतीचा मानसशास्त्रीय पाया
मानसशास्त्रात Attachment Theory सांगते की बालपणी पालकांसोबतचा संबंध व्यक्तीच्या पुढच्या नात्यांना आकार देतो. जर लहानपणी पालकांकडून सतत असुरक्षितता, उपेक्षा किंवा नाकारलं जाण्याचा अनुभव आला असेल, तर व्यक्ती मोठेपणीही नात्यांमध्ये असुरक्षित वाटू लागतो. त्याला सतत भीती वाटते की कोणी तरी त्याला सोडून जाईल.
यालाच Fear of Abandonment म्हटलं जातं. ही भीती व्यक्तीला समोरच्याला घट्ट धरून ठेवायला भाग पाडते.
४) नात्यांवर होणारे परिणाम
स्वतःवर विश्वास नसलेली व्यक्ती आपल्या पार्टनरला सतत फोन करणं, मेसेज करणं, कुठे आहेस हे विचारणं, लहानशा गोष्टीतून शंका घेणं या सवयी लावून घेते. सुरुवातीला हे “काळजी” म्हणून वाटू शकतं, पण हळूहळू ते “नियंत्रण” आणि “गुदमरवणारी आसक्ती” बनतं.
अशा नात्यांमध्ये:
- सतत भांडणं होतात
- पार्टनरला वैयक्तिक अवकाश (Personal Space) मिळत नाही
- नातं विश्वासाऐवजी भीतीवर टिकतं
- हळूहळू दोघांमधलं अंतर वाढतं
५) संशोधनाधारित उदाहरण
University of Denver च्या एका अभ्यासानुसार (2018), जे कपल्स एकमेकांना घट्ट धरून ठेवतात पण स्वतःवर विश्वास नसतो, त्यांच्या नात्यांमध्ये असमाधानाचे प्रमाण ६५% जास्त आढळते. उलट जे लोक स्वतःवर विश्वास ठेवतात, त्यांना पार्टनरच्या उपस्थितीवर अवलंबून राहावं लागत नाही. त्यामुळे त्यांचं नातं अधिक आरोग्यदायी ठरतं.
६) स्वतःवरील विश्वास का कमी होतो?
- बालपणीचे अनुभव – पालकांनी मुलाला वारंवार कमी लेखणं, अपयशासाठी ओरडणं.
- नकारात्मक तुलना – इतरांशी सतत तुलना करून आपली किंमत कमी मानणं.
- अपयशाची भीती – पूर्वीच्या अपयशामुळे स्वतःवर विश्वास कमी होणं.
- नात्यांमधील फसवणूक – एकदा धोका दिला गेला की पुढच्या नात्यांमध्ये सतत भीती वाटणं.
- मानसिक आरोग्याच्या समस्या – नैराश्य (Depression), चिंता (Anxiety) या विकारांमुळे आत्मविश्वास ढासळतो.
७) मानसशास्त्रीय परिणाम
स्वतःवर विश्वास नसलेल्या व्यक्तीचं मानसिक आरोग्य देखील धोक्यात येतं.
- सततची चिंता आणि बेचैनी
- स्वतःला कमी लेखण्याची प्रवृत्ती
- “मी पुरेसा नाही” ही भावना
- नातं टिकवण्यासाठी स्वतःची ओळख गमावणं
- आत्मसन्मान हळूहळू कमी होणं
८) उपाययोजना आणि थेरपी
मानसशास्त्र सांगतं की यावर काम करणं शक्य आहे.
१) स्वतःची जाणीव वाढवणं – “मी का इतका अवलंबून राहतो?” हा प्रश्न विचारणं.
२) थेरपी घेणं – Cognitive Behavioral Therapy (CBT) अशा विचारसरणी सुधारण्यात मदत करते.
३) स्वतंत्रता सरावणं – लहान निर्णय स्वतः घेणं, स्वतःला जबाबदारी देणं.
४) सेल्फ-अफर्मेशन – रोज स्वतःबद्दल सकारात्मक विधानं करणं.
५) छंद जोपासणं – पार्टनरवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या आवडीत गुंतणं.
६) आरोग्यदायी सीमारेषा – नात्यात पार्टनरला मोकळीक देणं आणि स्वतःलाही ती मिळवणं.
९) नात्यांसाठी महत्त्वाचा धडा
नातं टिकवण्यासाठी प्रेमापेक्षा विश्वास जास्त गरजेचा असतो. जर एखाद्याला सतत समोरच्याला धरून ठेवावं लागत असेल, तर त्या नात्याचं आयुष्य कमी असतं. ज्याला स्वतःवर विश्वास असतो तो आपल्या जोडीदारावरही विश्वास ठेवतो. त्याला माहित असतं की “जर हे नातं खरं असेल, तर ते माझ्याजवळ राहील, जरी मी घट्ट पकडलं नाही तरी.”
१०) शेवटचं चिंतन
“ज्याला स्वतःवर विश्वास नसतो, तो नेहमी समोरच्याला घट्ट धरून ठेवतो” हे वाक्य आपल्या नात्यांमधल्या असुरक्षिततेचं मूळ दर्शवतं. आत्मविश्वास हा केवळ व्यावसायिक जीवनातच नव्हे तर वैयक्तिक नात्यांमध्येही आधारस्तंभ आहे.
मानसशास्त्रीय अभ्यास स्पष्ट सांगतात की स्वतःवर विश्वास निर्माण करणं हीच खरी स्वातंत्र्याची आणि आरोग्यदायी नात्याची गुरुकिल्ली आहे. नातं हे बंधन नसून एक मुक्त अनुभव असावा. घट्ट धरून ठेवण्याऐवजी विश्वासाने एकमेकांना जगायला मोकळीक दिली, तर नातं फुलतं, वाढतं आणि खरं समाधान देत.
धन्यवाद!